آسیب‌شناسی مشاوره خانواده در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول، دانشجوی دکتری روان‌شناسی، گروه روان‌شناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

2 دانشجوی دکتری روان‌شناسی، گروه روان‌شناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

10.22034/ijwf.2025.20240.2377

چکیده

هدف: پژوهش حاضر باهدف آسیب‌شناسی مشاوره خانواده در ایران و شناسایی نقاط ضعف نظری، عملی و ساختاری انجام شد و درصدد ارائه تصویری جامع از وضعیت موجود و زمینه‌سازی برای بهبود کیفیت خدمات مشاوره‌ای است.
روش: پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی شی‌یه و شانون (2005) انجام شد. جامعه هدف شامل اساتید متخصص در حوزه مشاوره خانواده و فارغ‌التحصیلان دکتری روان‌شناسی و مشاوره بود که داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 9 نفر از ایشان که به‌صورت هدفمند انتخاب شدند، گردآوری شد. واحد تحلیل، مضمون بود که تحلیل داده‌ها با رمزگذاری باز، محوری و گزینشی انجام شد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که مراکز مشاوره خانواده در ایران با چالش‌هایی مانند عدم تناسب نظریه‌ها و رویکردهای درمانی با فرهنگ ایرانی- اسلامی، کمبود صلاحیت علمی و اخلاقی برخی مشاوران، ضعف در نظارت و ارزیابی مراکز و عدم فرهنگ‌سازی برای مراجعه به مشاوره مواجه است‌. استفاده محدود از ارزش‌های دینی و معنوی در فرآیند درمان و تمرکز زیاد بر نظریه‌های وارداتی از دیگر نقاط ضعف شناسایی‌شده بودند. همچنین، عواملی مانند هزینه‌های بالای خدمات، عدم حمایت بیمه‌ای و نگرش‌های منفی فرهنگی از دیگر موانع مراجعه به این مراکز بودند.
نتایج: نتایج پژوهش حاضر می‌تواند به بهبود سیاست‌گذاری و ارتقای کارایی و اثربخشی مشاوره خانواده در ایران کمک کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Pathology of Family Counseling in Iran

نویسندگان [English]

  • Mohammad Hassan Husseini 1
  • Mojtaba Hafezi 2
1 Corresponding Author, Department of Psychology, Research Institute of Hawzah and University, Qom, Iran.
2 Department of Psychology, Research Institute of Hawzah and University, Qom, Iran.
چکیده [English]

Objective: This research aimed to identify the pathologies of family counseling in Iran, specifically pinpointing theoretical, practical, and structural weaknesses. It seeks to provide a comprehensive picture of the current situation and lay the groundwork for improving the quality of counseling services.
Method: This study employed a qualitative content analysis method based on Shieh and Shannon (2005). The target population included expert professors in the field of family counseling and Ph.D. graduates in psychology and counseling. Data was collected through semi-structured interviews with 9 purposefully selected individuals from this group. The unit of analysis was the theme, and data analysis was conducted using open, axial, and selective coding.
Findings: The findings revealed that family counseling centers in Iran face challenges such as the incongruity of theories and therapeutic approaches with Iranian-Islamic culture, a lack of scientific and ethical competence among some counselors, weaknesses in the supervision and evaluation of centers, and insufficient cultural promotion for seeking counseling. Limited use of religious and spiritual values in the treatment process and excessive focus on imported theories were other identified weaknesses. Furthermore, factors such as high service costs, lack of insurance coverage, and negative cultural attitudes were additional barriers to seeking help from these centers.
Conclusion: The results of this research can contribute to improving policy-making and enhancing the efficiency and effectiveness of family counseling in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • pathology
  • family counseling
  • ounseling center
  • Iranian-Islamic culture

احمدی نوده، خدابخش.، انیسی، جعفر.، فتحی آشتیانی، علی.، امیری، ماندانا.، ملازمانی، علی.، آزادمرزآبادی، اسفندیار.، احمدی‌زاده، محمدجواد.، و سوری، فاطمه (1384). بررسی وضعیت خدمات مشاوره‌ای در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. نشریه طب نظامی، 7(1)، 39- 48.

احمدی نوده، خدابخش.، سوری، فاطمه.، فتحی آشتیانی، علی.، میرزمانی بافقی، سیدمحمود.، و عرب‌نیا، علیرضا (1385). بررسی نیازهای خانواده‌های کارکنان نظامی نسبت به خدمات مشاوره‌ای. نشریه دانشگاه علوم پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران، 4(1)، 761- 769.
اخوان تفتی، مهناز (1387). ارزیابی کارکردهای مراکز مشاوره دانشگاهی شهر تهران: نظرپرسی و رضایت‌سنجی از مراجعان. نشریه پژوهش‌های مشاوره (تازه‌ها و پژوهش‌های مشاوره)، 7(28)، 67- 94.
آذربایجانی، مسعود (۱۳۹۱). کاستی‌های دانش روان‌شناسی در ایران. نشریه راهبرد فرهنگ، 16(۱۹)، 7-26.
آزادارمکی، تقی.، زند، مهناز.، و خزاعی، طاهره (1382). روند تغییرات فرهنگی اجتماعی خانواده تهرانی طی سه نسل. نشریه علوم انسانی الزهرا، 13 (45)، 1-24. SID. https://sid.ir/paper/420208/fa
باجلان، اکرم (1400). بررسی سازوکارهای سیاستی ارائه خدمات روان‌شناسی و مشاوره در تحکیم نهاد خانواده. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
باجلان، اکرم (1401). رصد و تحلیل وضعیت مراکز مشاوره خانواده وابسته به دستگاه‌ها. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.  https://sid.ir/paper/1048709/fa
جان‌بزرگی، مسعود (1398). درمان چندبعدی معنوی یک رویکرد خداسو. قم: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جعفری، احمد (1373)، بررسی عملکرد مراکز مشاوره وابسته به انجمن اولیا و مربیان شهر تهران از دیدگاه مراجعان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد مشاوره. دانشکده علوم تربیتی. دانشگاه تربیت معلم.
چیت‌ساز، محمدجواد (1402). خانواده‌ ایرانی و تحولات فرهنگی- اجتماعی: تحلیل نسلی. نشریه مسائل اجتماعی ایران، 14(1)، 89- 112.
حسن‌زاده، رمضان (1390). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: انتشارات ساوالان.
حقوقی، سمیرا.، صالحی، کیوان.، شکوهی یکتا، محسن.، و خدایی، ابراهیم (1401). واکاوی عوامل و نشانگرهای مرتبط با کیفیت مراکز خدمات مشاوره ازدواج و تحکیم خانواده: مروری منظم. نشریه مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 22(62), 569- 598. doi: 10.22034/ssys.2022.2256.2694
راهب، غنچه.، لطیفیان، مریم.، و پاشاشریفی، حسن (1396). ارزیابی کیفی خدمات مشاوره انجمن اولیا و مربیان در شهر تهران. نشریه مددکاری اجتماعی، ۶(۲)، 14- 23.
رستگار، احمد.، طالبی، سعید.، و زهرایی، مرضیه (1400). ارزیابی کیفیت خدمات مشاوره‌ای و جایگاه سنجش نیازهای ذینفعان: مطالعه موردی مقطع متوسطه شهر شیراز. نشریه علمی پژوهش‌های نوین در آموزش و پرورش، 2(3)، 12- 25.
رسته‌مقدم، فاطمه.، و عباسی، علی (۱۳۹۴). بررسی جایگاه خانواده در ساختار برنامه‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی. اولین همایش ملی روان‌شناسی و خانواده. دانشگاه سیستان و بلوچستان. ایران.
عرشی، ملیحه.، سبزی خوشنامی، محمد.، حمیدی‌فر، علیرضا.، فتحی، منصور.، و تکفلی، مرضیه (1395). بررسی وضعیت خدمات مشاوره و مددکاری اجتماعی نیروی انتظامی (مراکز و کلانتری‌ها)، تحلیل روند سال‌های 1387 تا 1392. نشریه طب انتظامی، 5(5)، 341- 350.
قازاریان، ماریت (1379). بررسی رضایت مراجعان از مراکز مشاوره حضوری سازمان بهزیستی کشور. نشریه پژوهش‌های مشاوره (تازه‌ها و پژوهش‌های مشاوره)، 2(8- 7)، 67- 88.
کاظمی‌پور، شهلا (1401). تحولات خانواده در ایران معاصر با تأکید بر ازدواج و طلاق. نشریه پژوهش مسائل اجتماعی ایران، 1(4)، 95 - 126.
گودرزی، محمدعلی.، برجعلی، زهرا.، و فراهانی، جواد (۱۳۹۸). تطابق جنسیتی درمانگر- مراجع در روان‌درمانی. اولین کنفرانس بین‌المللی پژوهش و مطالعات در روان‌شناسی، علوم تربیتی و علوم اجتماعی. دانشگاه شیراز.
متقی، زهرا.، کرامت، افسانه.، دامغانیان، مریم.، گرگانی، نعمان.، و مرتضوی، فروغ (1396). دیدگاه زوجین و ارائه‌دهندگان خدمات مشاوره‌ای در مورد برنامه مشاوره ازدواج: یک مطالعه کیفی. نشریه پایش، 16(2)، 191- 199.
محمدپور، احمد (1397). ضد روش. قم: نشر لوگوس.
محمدی، شهناز (1385). بررسی اثربخشی و کارایی خدمات روان‌شناسی و مشاوره‌ای مراکز مشاوره و خدمات روانشناختی دانشآموزان وزارت آموزش و پرورش. نشریه تازه‌ها و پژوهش‌های مشاوره، 5(19)، 73- 90.
مرادی عباس‌آبادی، فریبا.، صرامی فروشانی، غلامرضا.، و رباط میلی، سمیه (1400). ارزیابی نحوه شناخت روان‌درمانگران مراکز خانواده از روان‌درمانی. نشریه خانواده‌پژوهی، 17(1)، 99– 115.
معاونت مطالعات و تحقیقات سازمان ملی جوانان (۱۳۸۷). گزارش بررسی وضعیت و جایگاه مشاوره در کشور. تهران: سازمان ملی جوانان.
معروفی، یحیت.، و یوسف‌زاده، محمدرضا (1388). تحلیل محتوا در علوم انسانی (راهنمای عملی تحلیل کتاب‌های درسی)، همدان: سپهر دانش.
منادی، مرتضی (۱۳۸۵). جامعه‌شناسی خانواده: تحلیل روزمرگی و فضای درون خانواده. تهران: انتشارات دانژه.
میرزایی‌فر، داوود.، شریفی رهنمو، سعید.، حیات الغیبی، سیده صدیقه.، و عزیزی، عباس (1400). بررسی نگرش مراجعان درباره کیفیت خدمات مشاوره و مددکاری اجتماعی کلانتری 11 فرماندهی انتظامی شهرستان همدان: ایجاد امنیت روانی. پژوهش‌های مدیریت انتظامی (مطالعات مدیریت انتظامی)، 16(2)، 165- 191.
میکائیل، سعدالله (1373)، بررسی علل عدم مراجعه بعدی به بخش درمان مراکز ارائه خدمات مشاوره و روان‌درمانی شاهد. پایان‌نامه کارشناسی مشاوره. دانشکده علوم تربیتی. دانشگاه تربیت معلم.
نوابی‌نژاد، شکوه (1384). بررسی مراکز مشاوره خانواده در ایران و مقایسه آن با استانداردهای جهانی. نشریه خانواده و پژوهش، 4(2)، 1- 24.
هادیان، مینا.، جلیلوند، مریم.، سالاری‌فر، محمدحسن.، و صالحی، منصور (1385). بررسی عوامل مؤثر در رضامندی مراجعین از خدمات مشاوره‌ای. نشریه مطالعات روان‌شناختی، 2(2- 1)، 19- 32.
References
Bloch, L., Haase, C. M., & Levenson, R. W. (2014). Emotion regulation predicts marital satisfaction: More than a wives' tale. Emotion, 14(1), 130– 144. https://doi.org/10.1037/a0034272.
Canino, I. A., & Inclan, J. E. (2001). Culture and family therapy. Child and adolescent psychiatric clinics of North America, 10(3), 601- 612.
Carr, A. (2009). The effectiveness of family therapy and systemic interventions for adult‐focused problems. Journal of family therapy, 31(1), 46- 74.
Comas-Díaz, L. (1992). The future of psychotherapy with ethnic minorities. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 29(1), 88– 94. https://doi.org/10.1037/0033-3204.29.1.88
David, A. B., Park, C. L., Awao, S., Vega, S., Zuckerman, M. S., White, T. F., & Hanna, D. (2023). Religiousness in the first year of COVID-19: A systematic review of empirical research. Current Research in Ecological and Social Psychology, 4, 100075
Dwairy, M. (2006). Counseling and psychotherapy with Arabs and Muslims: A culturally sensitive approach.New York: Teachers College Press.
Epstein, N. B., Berger, A. T., Fang, J. J., Messina, L. A., Smith, J. R., Lloyd, T. D., ... & Liu, Q. X. (2012). Applying western- developed family therapy models in China. Journal of Family Psychotherapy, 23(3), 217- 237.
Glaser, B, G., & Strauss, A. L. (1967). The discovery of grounded theory: strategies for qualitative theory, New Brunswick: Aldine Transaction.
Griner, D., & Smith, T. B. (2006). Culturally adapted mental health intervention: A meta- analytic review. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 43(4), 531- 548.
Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative health research, 15(9), 1277- 1288.‏
Knegtering, H., Bruggeman, R., & Spoelstra, S. K. (2024). Spirituality as a Therapeutic Approach for Severe Mental Illness: Insights from Neural Networks. Religions, 15(4), 489.
Kvale, S., & Brinkmann, S. (2009). Den kvalitativa forskningsintervjun. Studentlitteratur.
Li, S., Xi, Z., Barnett, P., Saunders, R., Shafran, R., & Pilling, S. M. (2023). Efficacy of culturally adapted interventions for common mental disorders in people of Chinese descent: A systematic review and meta- analysis. Lancet Psychiatry, 10(6), 426- 440. https://doi.org/10.1016/S2215- 0366(23)00118- 9
Martin, J. A., & Fagan, J. G. (1996). Army mental health units in theater of operations: An overview of the Gulf War. Westport, CT: Praeger.
Pace, D., Lee Stamler, V., Yarris, E., & June, L. (1996). Rounding out the cube: Evolution to a global model for counseling centers. Journal of Counseling & Development, 74(4), 321-325.
Pargament, K. I. (2011). Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred. New York, NY: Guilford press.
Prince, J. P. (2015). University student counseling and mental health in the United States: Trends and challenges. Mental Health & Prevention, 3(1-2), 5-10.‏
 Sokol, J. T. (2009). Counseling Psychology Within the University: A Study of Roles and Functions. Graduate Journal of Counseling Psychology, 1(2), 121-129.
Stone, G. L., & Archer, J. (1990). College and university counseling centers in the 1990s: Challenges and limits. The Counseling Psychologist, 18(4), 539– 607. https://doi.org/10.1177/0011000090184001.
 Strauss, A., & Corbin, J. (1990). Basics of qualitative research, Sage publications. Tan, Chee- Seng; Low, Sew- Kim; & Viapude, Glory Nancy, 2018, "Extraversion and happiness: The mediating role of social support and hope". PsyCh journal, 7(3),133- 143.
Sue, D. W., & Sue, D. (2008). Counseling the culturally diverse; Theory & practice. New York: Hoboken, NJ.
Tseng, C. F., Wittenborn, A. K., Blow, A. J., Chao, W., & Liu, T. (2020). The development of marriage and family therapy in East Asia (China, Taiwan, Japan, South Korea and Hong Kong): past, present and future. Journal of Family Therapy, 42(4), 477- 498.