نقد نظریه حدود محمد شحرور نسبت به مسئله حجاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌پژوه دکتری تفسیر تطبیقی، گروه علوم قرآن و حدیث، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه‌المصطفی العالمیه، قم، ایران.

2 نویسنده مسئول، استادیار گروه فقه خانواده، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه‌المصطفی العالمیه، قم، ایران.

3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه‌المصطفی (ص) العالمیه، قم، ایران.

10.22034/ijwf.2025.20911.2421

چکیده

هدف: پژوهش حاضر، با هدف بررسی تحلیلی نظریه حدود محمد شحرور نسبت به مسئله حجاب و نقد مبانی نظری، چارچوب تفسیری و پیامدهای فقهی و معرفتی این نظریه انجام شد.
روش: پژوهش حاضر به روش کیفی از نوع توصیفی-تحلیلی با رویکرد محتوای کیفی انجام شد. براین‌اساس، مبانی نظری شحرور، زیست‌نامه علمی او، چارچوب نظری نظریه حدود و تفسیر وی از آیات مرتبط با حجاب، براساس آثار اصلی بررسی و نقد گردید. همچنین از پیشینه تحقیق موجود درباره شحرور و نظریه حدود او بهره گرفته شد.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شحرور با ارائه نظریه حدود، تلاش دارد با تفسیری نوین از آیات قرآن، حجاب را به‌مثابه یک‌حد حداقلی با رویکردی حنفی و استقامتی معرفی کند. وی با پذیرش اصول و قواعد کلی اسلامی (ثوابت) بر نقش محوری عرف و تغییرات اجتماعی در تعیین مصادیق و جزئیات احکام (متغیرات) تأکید می‌کند. همچنین در مسئله حجاب بر نقش عرف و مقتضیات زمان و مکان در تعیین مصادیق حجاب به قرائتی نو از این مسئله در جهان معاصر تأکید می‌کند.
نتایج: «نظریه حدود» شحرور با انتقادات جدی روبه‌روست؛ فقدان مبنای استوار تفسیری و مبتنی بر برداشت‌های شخصی، ابهام در تعیین مصادیق حدود، عدم توجه کافی به سنّت و اجماع و عدم اعتبار تفسیر پیشینیان، تفسیر گزینشی از آیات قرآن و تأثیرپذیری از مبانی معرفتی غیر اسلامی، تقلیل‌گرایی در مفهوم حجاب، تضعیف احکام شرعی، نسبیت‌گرایی و نادیده گرفتن ثوابت دینی، انکار جاودانگی و جهان‌شمولی احکام اسلامی از آن جمله هستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Critique of Mohammad Shahrour's Theory of Hudud (Boundaries) Regarding the Issue of Hijab

نویسندگان [English]

  • Zahra Mohammadi 1
  • Hassan Shakouri 2
  • Nafiseh Amiri Domari 3
1 Department of Quran and Hadith Sciences, Bent al-Hoda Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
2 Corresponding Author, Department of Family Jurisprudence, Bent al-Hoda Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
3 Department of Quran and Hadith Sciences, Bent al-Hoda Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
چکیده [English]

Objective: This research aimed to analytically examine Mohammad Shahrour's theory of Hudud (boundaries) regarding the issue of Hijab, and to critically evaluate its theoretical foundations, interpretive framework, and its jurisprudential and epistemological implications.
Method: This study employed a qualitative, descriptive-analytical approach with a qualitative content analysis methodology. Accordingly, Shahrour's theoretical foundations, his academic biography, the theoretical framework of his Hudud theory, and his interpretation of verses related to hijab were examined and critiqued based on his primary works. Existing research on Shahrour and his Hudud theory was also utilized.
Findings: The research findings indicate that Shahrour, by presenting his Hudud theory, attempts to introduce Hijab as a minimal boundary with a Hanafi and Istiqamati (steadfastness) approach, through a novel interpretation of Quranic verses. While accepting the general Islamic principles and rules (Thawabit/constants), he emphasizes the central role of custom (Urf) and social changes in determining the specific instances and details of rulings (Mutaghayyirat/variables). Furthermore, regarding the issue of Hijab, he emphasizes the role of custom and the exigencies of time and place in defining the manifestations of hijab, advocating for a new reading of this issue in the contemporary world.
Conclusion: Shahrour's Hudud theory faces serious criticisms. These are as follows: The lack of a solid interpretive foundation and reliance on personal interpretations, ambiguity in defining the specific instances of Hudud, insufficient attention to Sunnah and consensus, and disregard for the interpretations of predecessors, selective interpretation of Quranic verses and influence from non-Islamic epistemological foundations, reductionism in the concept of Hijab, weakening of religious rulings, relativism, disregard for religious constants, and denial of the eternity and universality of Islamic rulings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Perseverance
  • Hanafi
  • familiarization
  • interpretation by opinion
  • constant
  • variable

* قرآن کریم (1376). مترجم: مکارم شیرازی، ناصر. تهران: دار القرآن الکریم.

ابن عاشور، محمد‌بن طاهر (بی‌تا). التحریر و التنویر. بی جا: بی‌نا.
ابن کثیر دمشقى، اسماعیل‌بن عمرو (1419هـ..ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمدعلى بیضون.
ابن منظور، محمد‌بن مکرم (1414هـ.ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
احمدزاده، سید مصطفى (1380). شبهاتى در موضوع قرآن و زن؛ نقدى بر دیدگاه‌های محمد شحرور. نشریه پژوهش‌های قرآنی، 2(7)، 140- 159.
احمدی، محمدنبی.، و پورآذر، مهدی (1400). بررسی زبان‌شناختی آیات ارث از نگاه محمد شحرور. نشریه ادب عربی، 1(13)، 162- 178.
امین، السید مهدی (1423هـ.ق). مسئله الحجاب فی القرآن، وقفة مع د. محمد شحرور. نشریه المنهاج، 2(7)، 235- 261.
تهانوی، محمدعلی‌بن علی (۱۹۹۶). موسوعه کشاف الفنون و العلوم. بیروت: چاپ رفیق‌ العجم و علی دحروج.
التواتی، مصطفی (2020). القراءه المعاصره للقرآن الکریم: لباس المرأه عند محمد شحرور أنموذجا. نشریه ابعاد، 2(7)، 177- 203.
جوهری، اسماعیل‌بن حماد (۱۴۰۷هـ.ق). الصحاح: تاج‌اللغه و صحاح‌العربیه. بیروت: چاپ افست.
رجب‌زاده، شیرین (1400). واکاوی و تحلیل نظریه حدود محمد شحرور. نشریه مبانی فقهی حقوق اسلامی، 28(14)، 39- 54.
رجب‌زاده، شیرین.، عباسی، مهرداد.، و ایازی، محمدعلی (۱۴۰۰). بررسی دیدگاه محمد شحرور در تفسیر نواندیشانه او. نشریه مطالعات تفسیری، 12 (3)، 229- 250.
سبزوارى نجفى، محمد‌بن حبیب‌الله (1419هـ..ق). ارشاد الاذهان الى تفسیر القرآن. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
شحرور، محمد (1990). الکتاب و القرآن: قراءة معاصره. دمشق: الاهلیة للنشر.
شحرور، محمد (2000). نحو اصول جدیده للفقه الاسلامی فقه المراه. دمشق: الاهالی.
شحرور، محمد (2017). الکتاب و القرآن رویه جدیده. بیروت: دار الساقی.
شواف، محامی منیر محمدطاهر (1993). تهافت القراءه المعاصره. قبرص: الشواف للنشر و الدراسات.
صافى، محمود‌بن عبد الرحیم (1418هـ.ق). الجدول فى اعراب القرآن. دمشق: دار الرشید و مؤسسه الایمان.
صدیقی اسکی، محمد.، محصص، مرضیه.، و خوشدل روحانی، مریم (1400). دیدگاه محمد شحرور درباره اقتضائات سنت رسولی و سنت نبوی و نقد آن بر پایه دیدگاه‌های جوادی آملی. نشریه نقد آرای تفسیری، 2(2)، 99- 126.
طباطبایى، سید محمدحسین (1374). المیزان فى تفسیر القرآن. مترجم: موسوى همدانى، سید محمدباقر. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه الاعلمی.
طریحى، فخرالدین (1375). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشى مرتضوى.
عبدوش، العباس.، و فتیحه بوسیه (2017). السفسطه المعاصره فی کتاب السنه الرسولیه و السنه النبویه لمحمد شحرور. نشریه الخطاب، 2(12)، 83- 100.
العقیلی، فاطمه (1440هـ.ق). النسویة المعاصرة نقد آراء محمد شحرور حول حجاب المرأة. نشریه المصباح، 2(10)، 381- 401.
عک، خالد عبدالرحمن (1994). الفرقان و القرآن. دمشق: دار الحکمه للطباعه و النشر و التوزیع.
عمران، احمد (1415هـ.ق). القراءة المعاصرة للقرآن فی المیزان. بیروت: دار النفائس.
فتح‌الله، احمد (1415هـ.ق). معجم الفاظ فقه جعفری. الدمام: اهل‌بیت(ع).
فخرالدین رازى، ابوعبدالله محمد‌بن عمر (1420هـ.ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربى.
فیومی، احمد‌بن محمد (1928). مصباح المنیر. قاهره: دار الکتب العلمیه.
مصطفوی، حسن (1360). التحقیق فی کلمات القرآن. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مطهری، مرتضی (1378). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1396). مسئله حجاب. تهران: صدرا.
معتمد لنگرودی، فرشته.، و فتاحی‌زاده، فتحیه (1399). ارزیابی دیدگاه محمد شحرور در مبانی فهم و تفسیر قرآن کریم. نشریه پژوهش‌های قرآنی، 26(1)، 45- 66.
منجد، ماهر (1994). الاشکالیه المنهجیه فی الکتاب و القرآن- دراسه نقدیه. دمشق: دار الفکر.
نحاس، ابوجعفر احمد‌بن محمد (1421هـ.ق). اعراب القرآن، منشورات محمدعلى بیضون. بیروت: دار الکتب العلمیه.