بازپژوهی اجرت‌‌‌المثل زوجه در فقه امامیه، فقه اهل‌سنت، حقوق ایران و حقوق آمریکا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری حقوق خصوصی، گروه حقوق، مجتمع آموزش عالی بنت‌‌‌الهدی، جامعه‌‌‌المصطفی العالمیه، قم، ایران.

2 نویسنده مسئول، استاد گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.

3 دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.

10.22034/ijwf.2025.21095.2435

چکیده

هدف: پژوهش حاضر باهدف بررسی تطبیقی اجرت‌المثل زوجه در مدت زندگی مشترک در حقوق ایران، فقه عامه و حقوق آمریکا انجام شد. براین‌اساس، تحلیل نقدانه اجرت‌المثل زوجه در نظام‌های حقوقی با توجه به مبانی و رویکردهای عدالت‌محور در قانون‌گذاری هر نظام صورت گرفت. پرسش اصلی این بود که آیا امکان مطالبه اجرت‌المثل برای زوجه در قبال کارهای منزل وجود دارد یا نه و در صورت امکان، مبانی و شرایط استحقاق آن چیست؟
روش: در پژوهش حاضر به روش تحلیلی- اسنادی با رویکرد تطبیقی، اجرت‌المثل زوجه را در نظام‌های حقوق ایران، فقه امامیه، فقه اهل‌سنت و حقوق آمریکا بررسی شد. داده‌های پژوهش مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای بود و مبانی و رویکردهای این نظام‌ها درباره اجرت‌المثل زوجه در دوره زندگی مشترک تحلیل شد..
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد در فقه امامیه، مطالبه اجرت‌المثل براساس قواعدی مانند قاعده لاضرر، قاعده استیفا و قاعده احترام مال مسلم و در راستای عدالت اقتصادی و انصاف در روابط خانوادگی قابل مطالبه است. فقه اهل‌سنت با رویکرد عدالت فرهنگی و بر مبنای موقعیت عرفی، مطالبه اجرت‌المثل را مردود دانسته و در برخی موارد آن را در شمار انفاق زوجه قرار می‌دهد. در نظام حقوقی آمریکا، با رویکرد عدالت اجتماعی و تأکید بر آزادی قراردادی، اجرت‌المثل به‌عنوان بخشی از وظایف زوجه در قرارداد نکاح تلقی می‌شود و قابلیت ارزش‌گذاری مالی ندارد.
نتیجه: نتایج پژوهش پژوهش نشان داد که تفاوت مبانی سه‌نظام حقوقی موجب تفاوت در پذیرش یا رد اجرت‌المثل شده است؛ از پذیرش مشروط در فقه امامیه تا رد آن در فقه اهل‌سنت و تلقی آن به‌عنوان تکلیف نکاحی در حقوق آمریکا.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Re-Examination of the Wife's Ojrat al-Mesl (Wages for Customary Services) from the View of Imamiyyah Jurisprudence, Sunni Jurisprudence, Iranian Law, and American Law

نویسندگان [English]

  • Olya Mohammadi 1
  • Mohammad Salehi Mazandarani 2
  • Reza Hussein Gandomkar Hussein Gandomkar 3
1 Department of Law, Bent al-Hoda Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
2 Corresponding Author, Department of Private Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran.
3 Department of Private Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

Objective: The present study aimed to conduct a comparative analysis of the wife's Ojrat al-Mesl (wages for customary services) during marital life from the view of Iranian law, general Islamic jurisprudence (Fiqh), and American law. Accordingly, a critical analysis of the wife's Ojrat al-Mesl in legal systems was carried out, considering the principles and justice-oriented approaches in the legislation of each system. The main question was whether it is possible for a wife to claim Ojrat al-Mesl for household chores, and if so, what are the grounds and conditions for its entitlement?
Method: In this research, using an analytical-documentary method with a comparative approach, the wife's Ojrat al-Mesl was examined in the legal systems of Iran, Imamiyyah jurisprudence, Sunni jurisprudence, and American law. The research data was based on library resources, and the principles and approaches of these systems regarding the wife's Ojrat al-Mesl during marital life were analyzed.
Findings: The findings showed that in Imamiyyah jurisprudence, claiming Ojrat al-Mesl is permissible based on rules such as La Zarar (no harm), Istifa (unjust enrichment/benefiting from another's work), and Ehtiram Mal Muslim (respect for a Muslim's property), and in line with economic justice and fairness in family relations. Sunni jurisprudence, with a cultural justice approach and based on customary position, rejects the claim for Ojrat al-Mesl and, in some cases, includes it as part of the wife's maintenance (Nafaqah). In the American legal system, with a social justice approach and an emphasis on contractual freedom, Ojrat al-Mesl is considered part of the wife's duties under the marriage contract and has no financial valuation.
Conclusion: The research results indicated that the difference in the foundational principles of the three legal systems has led to variations in the acceptance or rejection of Ojrat al-Mesl; from conditional acceptance in Imamiyyah jurisprudence to its rejection in Sunni jurisprudence, and its consideration as a marital duty in American law.

کلیدواژه‌ها [English]

  • wages
  • wife's Ojrat al-Mesl
  • Istifa rule
  • Ojrat al-Mesl in general Fiqh
  • Ojrat al-Mesl in Fiqh
  • Ojrat al-Mesl in American law

مراجع

منابع     

* قرآن کریم (1378). مترجم: مکارم شیرازی، ناصر. قم: امیرالمؤمنین (ع).
ابن ادریس، محمد‌بن احمد (1410هـ.ق). السرایر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ابن عابدین، محمدامین (1415هـ.ق). حاشیه رد المحتار علی الدر المختار. بیروت: دار الفکر.
ابن قدامه، احمد‌بن محمود (بی‌‌‌تا). المغنی ویلیه الشرح الکبیر. بیروت: دار الکتب العربیه.
ابن نجیم، زین‌‌‌الدین‌بن ابراهیم (1419هـ.ق). الشباه و النظایر علی مذهب ابی حنیفه. بیروت: دار الکتب العلمیه.
اصفهانی (فاضل هندی). محمد‌بن حسن (1422هـ.ق). کشف اللثام عن قواعد الاحکام. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
امامی، سید حسن (1386). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
انصاری، مرتضی (1415هـ.ق). مکاسب المحرمه. قم: بی‌‌‌جا.
البغوی، محمد‌بن الفرا (1418هـ.ق). التهذیب فی فقه الامام الشافعی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
پورعبدالله، کبری.، و سرخ‎حصاری، فاطمه (1394). مبانی فقهی-حقوقی اجرت‌‌‌المثل خانه‌‌‌داری و بررسی وظایف شرعی زوجه در فقه. نشریه فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، 20(63)، 95-70.
الجزیری، عبدالرحمن (1424هـ.ق). الفقه علی المذاهب الاربعه. بیروت: دار الکتب العالمیه.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1378). مجموعه محشای قانون مدنی. تهران: گنج دانش.
حایری شاه‌‌‌باغ، علی (1402). شرح قانون مدنی. تهران: گنج دانش.
حرانی، محمد (1363). تحف العقول. قم: جامعه مدرسین.
حکیمیان، علی‌‌‌محمد (1391). قاعده احترام، مبنای مسئولیت مدنی مسلمانان نسبت به یکدیگر. نشریه حقوق اسلامی، -(33)، 50- 67.
حلی، جعفر‌بن حسن (1409هـ.ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. تهران: استقلال.
الخرشی، محمد (1417هـ.ق). حاشیه الخرشی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
خویی، سید ابوالقاسم (1420هـ.ق). المستند فی شرح العروه الوثقی. بیروت: مؤسسه احیا دار التراث الاسلامی.
دهخدا، علی‌‌‌اکبر (1377). لغت‌‌‌نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دیانی، عبدالرسول (1395). حقوق خانواده. تهران: میزان.
دیلمی، احمد (1397). قاعده احترام، تکلیف یا مسئولیت. نشریه حقوق اسلامی، 19(56)، 57-43.
رضایی، پرویز.، و امیری، فاطمه (1402). اجرت‌‌‌المثل زوجه در قوانین جمهوری اسلامی ایران و فقه اسلامی. نشریه تمدن حقوقی، 6(15)، 224-211.
الرملی المنوفی المصری، ابی عباس احمد (1414هـ.ق). نهایه المحتاج الی شرح المنهاج. بیروت: دار الکتب العلمیه.
سبزواری، سید عبدالاعلی (1413هـ.ق). مهذب الاحکام. قم: مؤسسه المنار.
سنهوری، عبدالرزاق (بی‌تا). الوسیط فی شرح القانون المدنی. بیروت: دار الاحیاء التراث.
الشربینی، الشفیع محمد (بی‌‌‌تا). مغنی المحتاج الی معرفه معانی الالفاظ. بیروت: دار الاحیا التراث العربی.
شفق، عبدالخالق.، میرداداشی، مهدی.، و خوش‌‌‌صورت موفق، اعظم (1400). اجرت‌‌‌المثل کار زوجه در حقوق افغانستان و میزان کارآیی قوانین برای دستیابی به آن. نشریه فقه و حقوق خانواده، 26(74)، 78-64.
شهید ثانی، زین‌‌‌الدین‌بن علی (1399). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
صادقی، شهره (1390). نفقه زوجه در مذاهب خمسه. قم: بوستان کتاب.
صدوق، محمد (1395). کمال‌‌‌الدین و تمام النعمه. تهران: الاسلامیه.
صفایی، سید حسین.، و امامی، اسدالله (1398). مختصر حقوق خانواده. تهران: میزان.
صفایی، حسین.، و رحیمی، حبیب‌الله (1390). مسئولیت مدنی؛ الزامات خارج از قرارداد. تهران: سمت.
طباطبایی، محمدکاظم (1395). عروه الوثقی. قم: انتشارات اسلامی.
طوسی، ابوجعفر (1407هـ.ق). الخلاف. قم: انتشارات حوزه علمیه.
عاملی، زین‌‌‌الدین‌بن علی (1413هـ.ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام. قم: معارف اسلامی.
علامه مجلسی، محمدباقر (1403). بحار الانوار. قم: دار الاحیا التراث العربی.
فتال نیشابوری، محمدابن احمد (1375). روضةالواعظین و بصیرة المتعظین. قم: انتشارات الشریف الرضی.
قرضاوی، یوسف (1384). دیدگاه‌های فقهی معاصر. تهران: احسان.
القزافی، ابن عبدالرحمن (1420هـ.ق). الذخیره فی فروع المالکیه. قم: دار الکتب العلمیه.
کاتوزیان، ناصر (1394). حقوق خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار.
الکاسانی، ابن مسعود (1418هـ.ق). بدایع الصنایع فی ترتیب الشرایع. بیروت: دار الکتب العلمیه.
کلینی، محمدبن یعقوب (1362) الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامی.
محقق اصفهانی، محمدحسین (1425هـ.ق). حاشیه کتاب المکاسب. تهران: پایه دانش.
محقق داماد، سید مصطفی (1397). بررسی فقهی-حقوقی خانواده: نکاح و انحلال آن. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مصطفوی، محمدکاظم (1417هـ.ق). مئه قائده فقهیه. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
مینا، محبوبه.، و فالی، محسن (1402). بررسی تطبیقی اصول بنیادین خانواده در برخی کشورهای کامن لا و مقایسه آن با حقوق ایران. نشریه فقه و حقوق خانواده، 28(78)، 57- 74.
نجفی، محمدحسن (1404هـ.ق). جواهر الکلام. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
النووی، المحی‌‌‌الدین یحیی (1415هـ.ق). منهاج الطالبین. بیروت: روضه الطالبین.
نیکدل، هادی (1396). رساله خانواده مطابق نظر ده تن از مراجع. قم: انتشارات معراج.
وزارت الاوقاف والشیون الاسلامیه، الموسوعه الفقهیه (1410هـ.ق). کویت: ذات السلاسل.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذاهب اهل بیت (ع). قم: مؤسسه دایره‌‌‌المعارف فقه اسلامی.
هدایت‌‌‌نیا، فرج‌‌‌الله (1385). حقوق مالی زوجه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
 

References

Elizabeth, S. E., & Scott, B. Ch. (2018). Fiduciary Principles in FamilyLaw. https://scholarship.law.columbia.edu/faculty_scholarship/2086/
Ellman, I. M., Kurtz, P. M., & Scott, E. (1998). Family Law: Cases, Text, Problems. Charlottesville. U.S.A: Lexis Law Publishing.
Hamilton, V. (2006). Principles Of U. S Family Law. SSRN Electronic journal ,75(1), 31- 37.
Hasday, J. E. (2004). The canon of family law. Stanford Law Review, 57(3), 825- 900.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار