استنطاق اصول حکمت متعالیه در مسئله جنسیت و عقل نظری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول، دانشیار گروه فلسفه و عرفان اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران/ عضو وابسته گروه مطالعات خانواده دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران.

2 دانشجوی دکتری فلسفه اسلامی، گروه فلسفه و عرفان اسلامی، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه جنسیت در عقل نظری براساس مبانی علم‌النفس  حکمت متعالیه انجام شد.
روش پژوهش: این پژوهش به‌روش تحلیلی – توصیفی با رویکردی فلسفی و بهره‌گیری از آثار حکمت متعالیه انجام شد. بدین‌منظور نخست، مفهوم‌‎شناسی جنسیت و عقل نظری بررسی شد، سپس قواعد و مبانی حکمت متعالیه در بحث جنسیت و عقل نظری، تأثیر جنسیت در ادراکات عقل نظری و رابطه جنسیت و مراتب استکمالی عقل نظری مورد بررسی و تبیین قرار گرفت.
یافته‌ها: این پژوهش حاکی از آن است که براساس اصول و مبانی حکمت متعالیه، فاعل حقیقی همه افعال، از جمله ادراک، خودِ نفس است که در مراتب مختلف ظهور می‌کند و مرتبه نازله آن که از طریق ابزار بدنی عمل می‌کند، تحت تأثیر این ابزار است و تفاوت‌های جنسیتی با تأثیر بر مزاج و قوای بدنی، می‌تواند بر کیفیت و نوع داده‌های حسی، خیالی و وهمی که به نفس می‌رسد، تأثیر بگذارد و منجر به تفاوت در برخی تصورات ذهنی شود. این تأثیرگذاری، علت معد در حصول برخی ادراکات عقل نظری، و در مرتبه مادون ادراک عقلی به‌شمار می‌‌رود. همچنین، تساوی زن و مرد در بهره‌مندی از قوای ادراکی و اکتسابی بودن مراتب عقل نظری، نشان می‌‎دهد هم زن و هم مرد به نحو امکان استعدادی و عدم وجود موانع، می‌‎توانند با تحصیل علم، به درک حقایق نایل شوند. عقل نظری در مراتب عالی خود، به‌دلیل تجرد تام عقلی، فارغ از همه تعلقات مادی است و عنصر جنسیت به نحو متمایز در دریافت‌های آن تأثیرگذار نخواهد بود.
نتیجه‌‎گیری: جنسیت در همه مراتب عقل نظری، اعم از حسی، خیالی، عقلی، تأثیر دارد؛ گرچه تأثیرگذاری آن در هر یک از این انواع ادراک، می‌‎تواند متفاوت باشد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Inquiry into the Principles of Transcendent Wisdom on the Issue of Gender and Theoretical Reason

نویسندگان [English]

  • Narjes Roudgar 1
  • Sharifeh Fahimi 2
1 Corresponding Author, Department of Islamic Philosophy and Mysticism, Al-Mustafa International University/ Affiliated Faculty Member of Department of Family Studies, Baqer al-Olum University, Qom, Iran.
2 Department of Islamic Philosophy and Mysticism, Bent al-Hoda Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
چکیده [English]

Objective: The present study aimed to explain the position of gender in theoretical reason based on the foundations of the psychology of transcendent wisdom.
Method: This study was conducted using an analytical-descriptive method with a philosophical approach and utilizing the works of transcendent wisdom. For this purpose, first, the conceptualization of gender and theoretical reason was examined, then the rules and principles of transcendent wisdom in the discussion of gender and theoretical reason, the effect of gender on the perceptions of theoretical reason, and the relationship between gender and the levels of perfection of theoretical reason were explained.
Results: This research indicates that, based on the principles and foundations of transcendent wisdom, the true agent of all actions, including perception, is the soul itself, which appears at different levels, and its lower level, which acts through physical means, is influenced by this means, and gender differences, through their influence on temperament and physical powers, can affect the quality and type of sensory, imaginary, and illusory data that reach the soul, and lead to differences in some mental images. This influence is considered the underlying cause in obtaining some perceptions of theoretical reason and at the lower level of rational perception. Also, the equality of men and women in taking advantage of perceptual powers and the acquired nature of the levels of theoretical reason show that both men and women can, with the possibility of talent and the absence of obstacles, achieve the understanding of truths by acquiring knowledge. Theoretical reason at its higher levels, due to its complete rational abstraction, is free from all material attachments, and the element of gender will not have a distinctive effect on its perceptions.
Conclusions: The result is that gender has an effect on all levels of theoretical reason, including sensory, imaginary, and rational; although its effect can be different in each of these types of perception.

کلیدواژه‌ها [English]

  • gender
  • theoretical reason
  • Mulla Sadra
  • sensory and imaginary perception
  • rational perception
  • transcendent wisdom
بستان، حسین (۱۳۸۹). نابرابری و ستم جنسی از دیدگاه اسلام و فمینیسم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
پارسانیا، حمید (۱۳۸۴). رویکرد انتقادی فلسفه اسلامی به رابطه عقل و جنسیت. نشریه حوراء، -(1۴). https://ensani.ir/fa/article/110406
جمشیدی، اسدالله.، عزیزی‌کیا، غلامعلی.، زارع، حسن.، و طاهری‌نیا، احمد (۱۳۸۵). زن در فرهنگ و اندیشه اسلامی: جستاری در هستی‎شناسی زن. قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۷۶). رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه). تنظیم و تدوین: پارسانیا، حمید. قم: اسراء.
حسن پور، علیرضا.، ضیایی قهنویه، مجید.، و مظفری فر، مهناز (۱۳۹۸). حکمت صدرایی و جنسیت انسانی: تحلیلی بر پایه برخی مبانی هستی‎شناختی، انسان‎شناختی و معرفت‎شناختی. نشریه آینه معرفت، 19(1)، ۱-۲۰.
حسن زاده آملی، حسن (۱۳۸۷). شرح فارسی الأسفار الأربعة. قم: بوستان کتاب.
رودگر، نرجس (۱۳۹۵). بررسی متغیرهای فلسفه اسلامی در تحلیل جنسیت نفس. نشریه مطالعات اسلامی زنان و خانواده، 3(5)، ۳۱- ۴۹.
رودگر، نرجس (۱۳۹۷). بررسی ارتباط «معرفت و جنسیت» در معرفت‎شناسی فمینیستی. نشریه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، 5(2)، ۴۷- ۷۲.
رودگر، نرجس (۱۳۹۹). واکاوی جایگاه جنسیت در نفس براساس اصول علم‎النفس صدرایی. نشریه مطالعات جنسیّت و خانواده، ۸(۲)، ۹۵ -۱۰۹.
رودگر، نرجس (۱۴۰۲). استنطاق قواعد فلسفه سینوی در مسئله جنسیت و عقل عملی. نشریه پژوهش‌های هستی‌شناختی، ۱۲(۲۳)، ۱۴۵ -۱۶۴.
رودگر، نرجس (۱۴۰۳). صورت‌بندی بعد اجتماعی مفهوم جنسیت در نظام حکمت صدرایی با تأکید بر نظریه انسان مکتسب. نشریه زن در توسعه و سیاست، ۲۲(۳)، ۸۰۳- ۸۲۱.
شجریان، مهدی (۱۳۹۸). تأثیر جنسیت در معرفت، تحلیل دیدگاه فمینیستی با تاکید بر نظریه اعتباریات علامه طباطبایی. نشریه مطالعات راهبردی زنان، 22(86)، ۵۹- ۷۷.
شهرآرای، مهرناز (۱۳۸۵). جنسیت و رویکردهای معرفت‎شناسی. نشریه تعلیم و تربیت، 22(3)، ۱۱ -۳۲.
صدرالدین شیرازی، محمد‌بن ابراهیم (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
صدرالدین شیرازی، محمد‌بن ابراهیم (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب. مقدمه و تصحیح: خواجوی، محمد. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد‌بن ابراهیم (۱۳۶۶). شرح أصول الکافی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد‌بن ابراهیم (۱۳۸۱). المبدأ و المعاد. مصحح و مترجم: ذبیحی، محمد.، و شاه‌نظری، جعفر. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۶). ترجمه شواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. مترجم: بابایی، علی. تهران: مولی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۹۰). شواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه. مترجم و شرح: کبیر، یحیی. قم: بوستان کتاب.
صدرالدین شیرازی، محمد‌بن ابراهیم (۱۳۹۷). شواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه. قم: مطبوعات دینی.
صدرالدین شیرازی، محمد‌بن ابراهیم (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فى الأسفار العقلیة الأربعة. حاشیه نویس: علامه طباطبایی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد‌بن ابراهیم (۲۰۰۱). شرح الهدایة الاثیریة. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۶۴). اصول فلسفه و روش رئالیسم. مقدمه و پاورقی: مطهری، مرتضی. تهران: صدرا.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. مترجم: موسوی همدانی، محمدباقر. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۸۷الف). ترجمه و شرح نهایة الحکمة. مترجم: شیروانی، علی. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۸۷ب). مجموعه رسایل علامه طباطبایى. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
عبودیت، عبدالرسول (۱۴۰۰). درآمدی به نظام حکمت صدرایی. تهران: سمت.
مصباح یزدی، محمدتقی.، فیاضی، غلامرضا.، و غروی، محمد (۱۳۹۱). جنسیت و نفس؛ جنسیت و شخصیت. قم: نشر هاجر.
فدائی، غلامرضا (۱۳۹۵). اختلاف و گونه‌گونگی مبنای معرفت؛ جنسیت و قومیت،‌ معرفت- اخلاق. نشریه تحقیقات اطلاع رسانی و کتابخانه‌های عمومی، 22(4)، ۵۱۷- ۵۳۷.
فریدمن، جین (۱۳۸۱). فمینیسم. مترجم: مهاجر، فیروزه. تهران: آشیان.
قادری، سیدمحمد.، و رستمی، ابراهیم (۱۳۹۹). جنسیّت نفس براساس دیدگاه‌های رایج در مورد پیدایش نفس انسانی در فلسفه اسلامی. نشریه پژوهش‌های عقلی نوین، 5(10)، ۴۵- ۶۰.
گرت، استفانی (۱۳۸۰). جامعه‌‌شناسی جنسیت. مترجم: بقایی، کتایون. تهران: نشر دیگر.
لوید، ژنویو (۱۳۹۳). عقل مذکر: مردانگی و زنانگی در فلسفه غرب. مترجم: مهاجر، محبوبه. تهران: نشر نی.
محمدی اصل، عباس (۱۳۸۶). جنسیت و الگوی علم نوین. مجله گزارش،17(۱۹۳)، 46-46.
مصباح یزدى، محمدتقى (۱۳۹۱). آموزش فلسفه. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
موسوی خمینی، روح‌الله (۱۳۸۱). تقریرات فلسفه (اسفار). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).