تأثیر ارزیابی وضعیت کودک در سلب حضانت ‌از ‌منظر فقه اسلامی و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، ‌دانشکده هنر و علوم انسانی، ‌دانشگاه شهرکرد، ‌شهرکرد، ‌ایران.

چکیده

هدف: سلب حضانت در اثر ارتکاب رفتارهای خلاف مصلحت طفل از مهم‌ترین ضمانت‌اجراهای حقوقی در حمایت از کودک است. با وجود تصریح ماده 1173 قانون مدنی به مصادیق سلب حضانت، قانون‌گذار درباره امکان ارزیابی وضعیت کودک پیش از صدور حکم سلب حضانت موضع روشنی اتخاذ نکرده است. این ابهام موجب شکل‌گیری دیدگاه‌های متفاوت در فقه اسلامی، حقوق ایران و رویه قضایی شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی مبانی فقهی حقوقی ارزیابی وضعیت کودک در سلب حضانت و ارائه راهکاری برای کاهش تعارض آرای قضایی انجام شد.
روش: پژوهش حاضر به‌روش توصیفی -  تحلیلی و با رویکرد فقه استدلالی انجام شد. داده‌های پژوهش از طریق مطالعه کتاب‌های فقهی، منابع حقوقی، مقالات علمی و آرای قضایی گردآوری و به‌شیوه تحلیل اسنادی بررسی شد.
یافته‌ها: بررسی دیدگاه‌های فقها نشان داد که درباره ارزیابی وضعیت کودک پیش از سلب حضانت، دو رویکرد وجود دارد. گروهی با استناد به رعایت مصلحت طفل و دفع ضرر، ارزیابی وضعیت کودک را لازم دانسته‌اند. در مقابل، گروه دیگر با استناد به فقدان صلاحیت حاضن، لزوم دفع ضرر احتمالی و اطلاق ادله، تحقق مصادیق قانونی را برای سلب حضانت کافی دانسته‌اند. همچنین بررسی رویه قضایی بیانگر آن است که ابهام موجود در ماده 1173 قانون مدنی موجب صدور آرای متفاوت شده است.
نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد دیدگاه قائل به عدم جواز ارزیابی وضعیت کودک، با مبانی فقهی و اهداف حمایتی قانون سازگارتر بوده و از صدور آرای متعارض جلوگیری می‌کند. براین‌اساس، مصادیق مقرر در ماده 1173 قانون مدنی باید به‌مثابه «فرض قانونی» تلقی شود تا با تحقق هر یک از آنها، دادگاه بدون نیاز به ارزیابی مجدد وضعیت کودک، تصمیم مقتضی را اتخاذ کند. همچنین پیشنهاد می‌شود این موضوع به‌صراحت در قانون مورد تصریح قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Effect of Assessing the Child's Condition on the Deprivation of Custody from the View of Islamic Jurisprudence and Iranian Law

نویسنده [English]

  • Abbas Ali Salehi
Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Arts and Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.
چکیده [English]

Objective: Deprivation of custody due to committing behaviors against the child's best interests is one of the most important legal guarantees in protecting children. Despite the clarification of Article 1173 of the Civil Code on the instances of deprivation of custody, the legislator has not taken a clear position on the possibility of assessing the child's condition before issuing a custody deprivation order. This ambiguity has led to the formation of different views in Islamic jurisprudence, Iranian law, and judicial practice. The present study was conducted with the aim of examining the legal jurisprudential foundations of determining the child's condition in deprivation of custody and providing a solution to reduce the conflict of judicial decisions.
Method: The present study was conducted using a descriptive-analytical method and an argumentative jurisprudence approach. The research data was collected through the study of jurisprudential books, legal sources, scientific articles, and judicial opinions and examined using a documentary analysis method.
Results: A review of the views of jurists showed that there are two approaches to assessing the child's condition before taking custody. One group has considered it necessary to assess the child's condition, citing the child's best interests and preventing harm. On the other hand, another group has considered the fulfillment of legal precedents sufficient for taking custody, citing the lack of competence of the guardian, the need to prevent possible harm, and the application of evidence. A review of judicial practice also indicates that the ambiguity in Article 1173 of the Civil Code has led to different opinions.
Conclusions: The research findings show that the view that assessing the child's condition is not permissible is more consistent with the jurisprudential principles and protective objectives of the law and prevents the issuance of conflicting opinions. Accordingly, the instances stipulated in Article 1173 of the Civil Code should be considered as a "legal presumption" so that, upon the fulfillment of each of them, the court can make the appropriate decision without the need to re-evaluate the child's condition. It is also suggested that this issue be explicitly stated in the law.

کلیدواژه‌ها [English]

  • deprivation of child custody
  • child's best interests
  • harm
  • guardian
  • custody in Iranian law
* قرآن کریم (1380 ش). مترجم: مکارم شیرازی، ناصر. قم: انتشارات دارالقرآن الکریم .
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1404هـ.ق). من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه نشر اسلامی
ابن‌شاس، عبدالله بن محمد (1423هـ.ق). عقد الجواهر الثمینة فی مذهب عالم المدینة. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
ابن‌قدامه، عبدالرحمن بن محمد (بی‌تا). المغنی. بی‌جا: دار الکتاب العربی للنشر والتوزیع.
ابن‌منظور، محمد (1414هـ.ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
ابن‌نجیم، زین‌الدین (1418هـ.ق). البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیروت: دارالکتب العلمیة.
آبی، حسن بن ابی‌طالب (1417هـ.ق). کشف الرموز فی شرح مختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
امامی، سید حسن (بی‌تا). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
انصاری، قدرت‌الله (1429هـ.ق). موسوعة أحکام الأطفال وأدلتها. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
انصاری، مرتضی (1410هـ.ق). المکاسب (المحشّى). قم: مؤسسه مطبوعاتی دارالکتاب.
انصاری، مرتضی بن محمد (بی‌تا). قاعدة لاضرر والید والصحة والقرعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
جزیری، عبدالرحمن بن محمد (1424هـ.ق). الفقه على المذاهب الأربعة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409هـ.ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
حصکفی، محمد بن علی (1423هـ.ق). الدر المختار شرح تنویر الأبصار وجامع البحار. بی‌جا: دارالکتب العلمیة.
حلی، احمد بن محمد (1407هـ.ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: انتشارات اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1413هـ.ق، الف). قواعد الأحکام. قم: انتشارات اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1413هـ.ق، ب). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حلی، نجم‌الدین، جعفر بن حسن (1408هـ.ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
خالقی، ابوالفتح.، و درودی، علی (1394). فرض قانونی علم و اطلاع نسبت به امور حکمی. فصلنامه حقوق اسلامی، 12(46)، 62- 84. خراسانی، محمدکاظم (1409هـ.ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث.
خمینی، سید روح‌الله 1371)). تحریرالوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دردیر، ابوالبرکات (بی‌تا). الشرح الکبیر. بی‌جا: دارالإحیاء العربی.
روحانی، سید صادق (1412هـ.ق). فقه الصادق (ع). قم: دارالکتاب، مدرسة الإمام الصادق(ع).
زنجانی، سید موسی (1419هـ.ق). کتاب النکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز.
سبحانی، جعفر (1416هـ.ق). نظام النکاح فی الشریعة الغراء. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
سبزواری، سید عبدالأعلى (1413هـ.ق). مهذب الأحکام. قم: دارالتفسیر.
سبزواری، سید عبدالأعلى (بی‌تا). جامع الأحکام الشرعیة. قم: مؤسسه المنار.
شافعی، أبوالحسین، یحیى بن أبی‌الخیر (1421هـ.ق). البیان فی مذهب الإمام الشافعی. جده: دارالمنهاج.
شافعی، أبوعبدالله، محمد بن إدریس (1370هـ.ق). مسند الإمام الشافعی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شربینی، محمد بن أحمد (1421هـ.ق). مغنی المحتاج إلى معرفة معانی ألفاظ المنهاج. بیروت: دارالکتب العلمیة.
صدوق، محمد بن علی (1337). الخصال. تهران: نشر کتابچی.
صفایی، سید حسین.، و امامی، اسدالله (1395). مختصر حقوق خانواده. تهران: نشر میزان.
طاهری‌نیا، احمد (1383). پژوهشی در حضانت کودک. کاوشی نو در فقه اسلامی، (41)11، 85- 114
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1417هـ.ق). العروة الوثقى. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طباطبایی، سید علی (1412هـ.ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طریحی، فخرالدین (1416هـ.ق). مجمع البحرین. تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن (1387هـ.ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة.
طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن (1407هـ.ق). الخلاف. قم: انتشارات اسلامی.
عاملی، زین‌الدین بن علی (1413هـ.ق). مسالک الأفهام. قم: مؤسسه المعارف الإسلامیة.
عاملی، زین‌الدین بن علی (1427هـ.ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: دارالتفسیر.
عاملی، سید محمدحسین (1427هـ.ق). الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة. قم: دارالفقه للطباعة والنشر.
فاضل هندی، محمد (1416هـ.ق). کشف اللثام والإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
قرطبی، محمد بن أحمد (1408هـ.ق). البیان والتحصیل والشرح لمسائل المستخرجة. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
کاتوزیان، ناصر (1371). دوره حقوق مدنی: خانواده. تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر (1387). دوره مقدماتی حقوق مدنی: خانواده. تهران: نشر میزان.
کیدری، قطب‌الدین، محمد بن حسین (1416هـ.ق). إصباح الشیعة بمصباح الشریعة. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
ماوردی، أبوالحسن، علی بن محمد (1419هـ.ق). الحاوی الکبیر. بیروت: دارالکتب العلمیة.
مغنیه، محمدجواد (1420هـ.ق). فقه الإمام الصادق (ع). قم: انتشارات انصاریان.
مغنیه، محمدجواد (1421هـ.ق). الفقه على المذاهب الخمسة. بیروت: دارالتیار.
نجفی، محمدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
وجدانی فخر، قدرت‌الله (1426هـ.ق). الجواهر الفخریة فی شرح الروضة البهیة. قم: انتشارات سماء قلم.