بررسی کارکرد روایتگری عاشورا در رنج درمانی آیینی-اجتماعی جمعی شیعه با تکیه بر سیره بانوان بازمانده از واقعه عاشورا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تخصصی، رشته زبان و ادبیات انگلیسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 نویسنده مسئول، گروه زبان و ادبیات انگلیسی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران

3 گروه زبان انگلیسی، واحد شهر قدس، دانشگاه آزاد اسلامی، شهر قدس، ایران.

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی کارکرد روایت‌گری عاشورا در فرایند رنج‌درمانی آیینی-اجتماعی شیعه و ارائه پاسخی علمی به شبهه‌افکنان درون‌دینی و برون‌دینی انجام شده است. در این بررسی، ضمن توجه به ابعاد روان‌شناختی واقعه عاشورا، از جنبه‌های عرفانی، ولایی و الهیاتی آن نیز غفلت نشده است.
روش پژوهش: این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای و به روش توصیفی-تحلیلی، با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، آثار اندیشمندان نظریه روان‌زخم ادبی، همانند کتی کروث، جودیت هرمان و میخائیل بالایف، و تحلیل روایات شیعی انجام شده است.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد واقعه عاشورا، واقعه‌ای‌ تروماتیک (روان‌رنج) در تاریخ اسلام است که ضمیر ناخودآگاه جمعی جامعه شیعه را درگیر کرده و مانند ترومای جمعی (روان‌رنج اجتماعی) و بین‌نسلی، در بستر تاریخ از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته و به قوام هویت شیعه کمک کرده است. یکی از کارکردهای مراسم ذکر مصیبت امام حسین(ع) و اصحاب ایشان، که مورد تأکید ائمه شیعه(ع) نیز بوده است، روایتگری داستان عاشورا در قالب داستان‌گوییِ رنج‌درمانی آیینی-اجتماعی است. افراد درگیر این حادثه، به‌ویژه بانوان حاضر در واقعه کربلا، با ذکر داستان واقعه و استفاده از محرک‌های تداعی‌گر تروما، این رنج جمعیِ غیرقابل‌بیان را بازیابی کرده و ضمن کاهش آثار مخرب روحی، آن را به فرصتی سازنده تبدیل کرده‌اند. تخلیه هیجانات مخرب ترومایی عاشورا در بستر روایت و داستان‌گویی، سبب پالایش روانی، حفظ هویت جمعی، انتقال ارزش‌ها و درنتیجه، کسب اقتدار و جایگاه اجتماعی مطلوب شده است.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد که فلسفه تکرار روایت عاشورا، نه امری لغو و ملال‌آور، بلکه شیوه‌ای هوشمندانه و علمی برای رنج‌درمانی اجتماعی است که با داستان‌گوییِ درمانی و بهره‌گیری از محرک‌های تداعی‌گر، به جامعه شیعه امکان می‌دهد تا از آثار روانی-اجتماعی این ترومای عمیق رها شده و آن را به سرمایه‌ای برای هویت‌بخشی، اقتدار و همبستگی اجتماعی تبدیل کنند. این سنت که با هدایت امام سجاد(ع) و بانوان بازمانده کربلا به‌ویژه حضرت زینب (س) پایه‌ریزی شد، در طول قرن‌ها تثبیت گردید و امروزه در قالب اجتماعات عظیمی مانند پیاده‌روی اربعین، به‌مثابه خروجیِ فرآیند سال‌ها روایت‌گری و رنج‌درمانی آیینی-اجتماعی در گفتمان شیعی، به ظهور رسیده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An Investigation into the Narrative Function of Ashura in the Collective Ritual-Social Trauma Therapy of Shia with an Emphasis on the Lives of Women Survivors of the Ashura Event

نویسندگان [English]

  • Nafiseh Iranpour 1
  • Fatemeh Bornaki 2
  • Dianoosh Sanei 3
1 Department of English Language and Literature, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran.
2 Corresponding Author, Department of English Language and Literature, Islamic Azad University, Karaj Branch, Karaj, Iran.
3 Department of English Language and Literature, Islamic Azad University, Shahr-e Qods Branch, Shahr-e Qods, Iran.
چکیده [English]

Objective: The present study aims to investigate the narrative function of Ashura in the process of Shiite ritual-social trauma therapy and to provide a scientific response to the internal and external suspicious people. In this study, while paying attention to the psychological dimensions of the Ashura event, its mystical, spiritual, and theological aspects have not been neglected.
Method: This study was conducted with an interdisciplinary approach and a descriptive-analytical method, using library resources, the works of scholars of the theory of literary trauma, such as Katie Kroth, Judith Herman, and Mikhail Balaev, and analyzing Shiite narratives.
Results: The findings of the study show that the Ashura incident is a traumatic event in the history of Islam that has affected the collective unconscious of the Shiite community and, like collective trauma (social psychological trauma) and intergenerational trauma, has been transmitted from one generation to another in the context of history and has contributed to the stability of the Shiite identity. One of the functions of the ceremony of remembering the tragedy of Imam Hussein and his companions, which has also been emphasized by the Shiite Imams, is the narration of the story of Ashura in the form of storytelling for ritual-social trauma therapy. The people involved in this incident, especially the women present at the Karbala incident, have recovered this inexpressible collective trauma by mentioning the story of the event and using stimuli that evoke trauma, and while reducing the destructive psychological effects, have turned it into a constructive opportunity. The discharge of the destructive emotions of the Ashura trauma in the context of narration and storytelling has led to psychological purification, preservation of collective identity, transfer of values, and as a result, gaining authority and a desirable social status.
Conclusions: The results of the present study show that the philosophy of repeating the Ashura narrative is not a null and boring thing, but rather an intelligent and scientific method for social suffering treatment that, through therapeutic storytelling and the use of associative stimuli, allows the Shiite community to be free from the psychosocial effects of this deep trauma and transform it into an asset for identity, authority, and social solidarity. This tradition, which was founded under the guidance of Imam Sajjad and the surviving women of Karbala, especially Hazrat Zeinab, was consolidated over the centuries and today has emerged in the form of large gatherings such as the Arba'in walk, as the outcome of the process of years of narrative and ritual-social trauma therapy in Shiite discourse.

کلیدواژه‌ها [English]

  • ritual-social trauma therapy
  • resistance narrative
  • women survivors of Ashura
  • trauma associators
  • storytelling therapy
  • theory of literary trauma

مراجع

ابن اثیر، علی ابن ابی‌الکرم (1367). الکامل فی التاریخ. تهران: انتشارات اعلمی.
ابن طاووس، علی ابن موسی (1388). اللهوف فی قتلی الطفوف. مترجم: میرطالبی، ابوالحسن. تهران: انتشارات دلیل ما.
ابن عبدالوهاب، محمد ( 1427هـ.ق). رسالة فی الرد علی الرافضة. محقق: نهمی، ابوبکر عبدالرزاق صالح. صنعا: دار الاثار.
ابن‌تیمیه، احمدبن عبدالحلیم ( ۱۴۰۶هـ.ق). منهاج السنة النبویه فی نقض کلام الشیعة و القدریة. محقق: محمدرشاد سالم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
برناکی، فاطمه.، ایران‌پور، نفیسه.، و صانعی، دیانوش (1403). بررسی تطبیقی شاخص‌های الگوی مقاومت در ادبیات داستانی زنان بومی آمریکا و مسلمانان فلسطین؛ با تکیه بر رمان‌های لیندا گروور و رانده عبدالفتاح. پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، 12(36)، 79- 100.
حائری مازندرانی، محمدمهدی (1385هـ.ق). شجره طوبی. نجف اشرف: منشورات و مکتوبات الحیدریه.
حر عاملی، محمدبن حسن (1367). تفصیل وسائل الشیعة فی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت لا حیاء التراث.
خسروشاهی، سیدهادی.، و شالباف، شوقی (1388). اهل‌البیت(ع) فی مصر: عده من الباحثین و المفکرین المصریین. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
دردشتی، حمیدرضا.، و شاملی، عباسعلی (1399). تحلیل روان‌شناختی آموزه مغفرت بخشی گریستن بر امام حسین (ع) در تناظر با آموزه توبه در منابع اسلامی. مجله پژوهش‎های روان‌شناسی اسلامی، 3(1)، 39 - 58.
دیلمی، حسن‌بن محمد (1412هـ.ق). ارشاد القلوب. قم: انتشارات شریف رضی.
رجبی، حسین (1390). پاسخ به شبهات عزاداری. قم: انتشارات مهدی یار
رسولی محلاتی، هاشم (1308). زینب(س) عقیله بنی‌هاشم. تهران: نشر مشعر.
رضایی، رمضان.، و شورمیج، محمد (1397). بررسی تحلیلی مراسم سوگواری امام حسین (ع) از منظر سفرنامه‌های اروپایی عصر صفوی و تأثیر آن در پیروزی انقلاب اسلامی ایران. نشریه پژوهش های انقلاب اسلامی، 7(1)، 52- 72.
سالاری، سوسن.، ساتکین، مجتبی.، صحرایی، هدایت.، و بشری هاتف (1402). بررسی ارزش گریه بر اباعبدالله (ع) و تأثیر آن بر ارتباط شناخت - هیجان از دیدگاه نوروبیولوژیک. نشریه پژوهش در دین و سلامت. 9(4)، 137- 147.
شاوی، علی (1386). مع الرکب الحسینی من المدینه الی المدینه. مصحح: جمعی از نویسندگان. قم: انتشارات تحسین.
شمیسا، سیروس (1403) انواع ادبی. تهران: انتشارات میترا.
طبری، محمدبن جریر (1354). تاریخ طبری. مترجم: پاینده، ابوالقاسم. تهران: انتشارات اساطیر.
قاسمی، حکیمه (بی‌تا). فلسفه عزاداری یا حکمت سوگواری. اصفهان: نشر دیجیتالی مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. https://www.ghbook.ir/index.php
کاویانی، محمد (بی‌تا). روان‌شناسی عزاداری. اصفهان: نشر دیجیتالی مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. https://www.ghbook.ir/index.php
مجلسی، محمدباقر ( 1386). بحار الانوار الجامعة لدُرر أخبار الأئمة الأطهار. تهران: دار الکتب لاسلامیه.
محدث نوری، حسین (1408هـ.ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
 محمدی ری‌شهری، محمد (1388). دانشنامه امام حسین (ع) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ. مترجم: مسعودی، عبدالهادی.، و مهریزی، مهدی. قم: انتشارات دارالحدیث.
معتمد جهرمی، محدثه.، کاوه، محمدحسین.، و محمدپور، امین (1402). نقش مراسم سوگواری امام حسین (ع) در ارتقای مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی: یک مطالعه مروری. نشریه پژوهشنامه تاریخ سیاست و رسانه، 6(2)، 71- 95.
مفید، محمدبن محمد (1378). الارشاد فی حجج الله علی العباد. مترجم: رسولی محلاتی، هاشم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
وجود، آرش.، و ابراهیم‌زاده رجایی، محمد (1399). سوگواری و گریستن بر مصائب سیدالشهدا(ع) از نگاه شیعه و وهابیت. نشریه پژوهشنامه معارف حسینی 5(17)، 65- 94.
هرمان، جودیت (1403). تروما و بهبودی. مترجم: ملک محمدی، مرضیه. تهران: انتشارات نسل روشن.
یزدی حائری، علی (1422هـ.ق). إلزام الناصب فی إثبات الحجه الغائب (عج). بیروت: مؤسسه الاعلمی.
Refrences
Archibald, J. (2008). Indigenous story work: Educating the heart, mind, body, and spirit. (Paperback ed).
Azmi, M. N. L. (2018). A new beginning of trauma theory in literature. KnE Social Sciences, 3(4), 731–761. https://doi.org/10.18502/kss.v3i4.1918
Balaev, M. (2014). Contemporary approaches in literary trauma theory. Palgrave Macmillan UK.
Balaev, M. (2014). Trends in Literary Trauma Theory. An Interdisciplinary Critical Journal, 41(2), 149 -166.
Bornaki, F., Bayat, H., Sanyia, S., & Shahabi, S. (2023). Perception, disappearance, transmission in Lewis’ The Chronicles of Narnia based on Virilio's theory of dromology. International Journal of Foreign Language Teaching and Research, 11(47), 97– 106.
Caruth, C. (1996). Unclaimed experience: Trauma, narrative, and history. Johns Hopkins University Press.
Connelly, F. M., & Clandinin, D. J. (1990). Stories of experience and narrative inquiry. Educational Researcher, 19(5), 2–14.
Fagan, N., & Freme, K. (2004). Confronting posttraumatic stress disorder. Nursing, 34(2), https://doi.org/10.1097/00152193-200402000-00048
Frankenberg, R., & Mani, L. (1993). Crosscurrents, crosstalk: Race, ‘postcoloniality' and the politics of location. Routledge.
Goulston, M. (2011). Post-traumatic stress disorder for dummies. John Wiley & Sons.
Jackson, M. (2002). The politics of storytelling: Violence, transgression and intersubjectivity. Museum Tusculanum Press.
Langellier, K. (1989). Personal narratives: Perspectives on theory and research. Text and Performance Quarterly, 9(4), 267- 283.
Lawless, E. (2001). Women escaping violence: Empowerment through narrative. University of Missouri Press.
Lugmayr, A., Suhonen, J., Hlavacs, H., Montero, C., Suutinen, E., & Sedano, C. (2016). Serious storytelling – A first definition and review. Multimedia Tools and Applications, 76(14), 15707-15733. https://doi.org/10.1007/s11042-016-3865-5
Nadal, M., & Calvo, M. (2014). Trauma in contemporary literature: Narrative and representation. Routledge.
Parfitt, E. (2014). Storytelling as a trigger for sharing conversations. Exchanges: Warwick Research Journal, 1(2). (Archived from the original on 2015-05-05)
Pellowski, A. (1990). The world of storytelling. New York: Hw Wilson Co
Price, R. (1987). A common room: Essays 1954–1987. Atheneum.
Salami, A., Bornaki, F., & Masoumi, M. (2019). The fourth world and politics of social identity in Margaret Atwood’s MaddAddam Trilogy. Journal of World Sociopolitical Studies, 3(4), 731- 761.
Schechter, D. S., Zygmunt, A., Coates, S. W., Davies, M., Trabka, K. A., McCaw, J., Kolodji, A., & Robinson, J. L. (2007). Caregiver traumatization adversely impacts young children’s mental representations of self and others. Attachment & Human Development, 9(3), 187 -205.
Sherman, J. (2015). Storytelling: An encyclopedia of mythology and folklore. Routledge.
Tal, K. (1996). Worlds of hurt: Reading the literatures of trauma. Cambridge University Press.
Visser, I. (2011). Trauma theory and postcolonial literary studies. Journal of Postcolonial Writing, 47(3), 270–282. https://doi.org/10.1080/17449855.2011.569378
Webster's Unabridged. The Week: A Canadian Journal of Politics, Literature, Science and Arts, 1 (10), 160. February 11, 1884. Retrieved April 26, 2013.
Webster's unabridged. (1884, February 11). The Week: A Canadian Journal of Politics, Literature, Science and Arts, 1(10), 160.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار