مستندات فقهی طلاق توافقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول، دانش‌پژوه سطح۴ جامعه الزهراء، قم، ایران/ استادیار گروه فقه‎تربیتی، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

2 گروه فقه و اصول، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

چکیده

هدف: طلاق توافقی به‌مثابه شیوه‌ای نوین برای انحلال نکاح، در نظام قضایی ایران رواج یافته است، اما به‌دلیل عدم انطباق کامل با شرایط طلاق خلع، به‌ویژه فقدان شرط کراهت زوجه و نیز تفاوت آن با طلاق رجعی، همواره با چالش‌های فقهی روبه‌رو بوده است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مستندات فقهی مشروعیت طلاق توافقی همراه با بذل مال در فرض عدم تحقق شرط کراهت زوجه، و ارائه راهکاری برای انطباق آن با احکام شرعی انجام شده است. پرسش اصلی آن است که آیا طلاق توافقی در صورت نبود کراهت و با پرداخت فدیه از سوی زوجه، می‌تواند به‌صورت طلاق رجعی یا از طریق عقود معوضه مشروعیت یابد.
روش پژوهش: پژوهش حاضر به‌روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد اجتهادی انجام شد. بدین‎منظور با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای، آراء فقهای امامیه، ادله قرآنی، روایات و قواعد فقهی (مانند قاعده نفی حرج و قاعده وفای به شرط) بررسی و تحلیل گردید.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد طلاق توافقی در صورت نبود کراهت، به‌عنوان طلاق خلع صحیح نیست و زوج مالک فدیه نمی‌شود، اما در صورت جاری شدن صیغه طلاق (مانند «أَنْتِ طَالِقٌ»)، به شرط احراز شرایط، به‌صورت طلاق رجعی واقع می‌شود و مشروعیت دارد. همچنین، بذل عوض در قالب عقود جایز مانند صلح، جعاله یا شرط ضمن عقد، با استناد به آیه ۴ سوره نساء (طیب نفس)، قاعده «المؤمنون عند شروطهم» و عمومات وفای به عقد، معتبر و نافذ است. قاعده نفی حرج نیز در موارد عسر و حرج، پشتوانه فقهی برای جواز این نوع طلاق به‌شمار می‌رود.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش بیانگر آن است که طلاق توافقی با بذل مال، در فرض نبود کراهت، به‌شرط استفاده از صیغه طلاق و انعقاد توافق عوض در قالب عقود معوضه یا با رضایت کامل زوجه، از دیدگاه فقه امامیه مشروع است و می‌تواند به‌عنوان طلاق رجعی واقع شود. پیشنهاد می‌شود رویه قضایی ایران در ثبت طلاق‌های توافقی بازنگری و ضوابط فقهی-حقوقی مشخصی برای آن تدوین شود. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Jurisprudential Documents for Consensual divorce

نویسندگان [English]

  • Tahereh Karimi 1
  • Hassan Shakouri 2
1 Corresponding Author, Fourth Level Student, Alzahra Community, Qom, Iran / Assistant Professor, Department of Educational Jurisprudence, Bent al-Hoda Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
2 Department of Jurisprudence and Principles, Bent al-Hoda Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
چکیده [English]

Objective: Consensual Divorce has become popular in the Iranian judicial system as a new method for dissolving a marriage. However, due to its lack of full compliance with the conditions of Khula divorce, especially the lack of the condition of the wife's aversion and its difference from revocable divorce, it has always faced jurisprudential challenges. The present study aims to analyze the jurisprudential documents for the legitimacy of consensual divorce with the donation of property in the event that the condition of the wife's aversion is not fulfilled, and to provide a solution for its compliance with Islamic rulings. The main question is whether consensual divorce can be legitimated as a revocable divorce or through compensation contracts in the absence of aversion and with the payment of a ransom by the wife.
Method: This study was conducted using a descriptive-analytical method with an Ijtihad approach; thus, by referring to library sources, the opinions of Imami jurists, Quranic evidence, narrations, and jurisprudential rules (such as the rule of negation of hardship and the rule of fulfillment of commitment) were examined and analyzed.
Results: The findings of the study showed that consensual divorce in the absence of aversion is not valid as a divorce of Khula and the husband does not receive a ransom, but if the divorce clause (such as "You are divorced") is used, provided that the conditions are met, it is a revocable divorce and is legitimate. Also, giving compensation in the form of permissible contracts such as peace, Jualah, or a condition included in the contract is valid, based on verse 4 of Surah Nisa (Tib-e Nafs), the rule "Believers must adhere to their commitments and obligations" and the general principles of fulfillment of commitment. The rule of negating hardship is also considered a jurisprudential basis for the permissibility of this type of divorce in cases of hardship.
Conclusions: The results of the study indicate that consensual divorce with the donation of property, assuming there is no aversion, provided that the divorce clause is used and a compensation agreement is concluded in the form of a compensation contracts or with the full consent of the wife, is legitimate from the perspective of Imami jurisprudence and can be considered as a revocable divorce. It is suggested that the Iranian judicial practice in registering consensual divorces be reviewed and specific jurisprudential and legal criteria be developed for it.

کلیدواژه‌ها [English]

  • consensual divorce
  • aversion
  • donation of property
  • revocable divorce
  • rule of negation of hardship
  • compensation contracts
قرآن کریم (۱۳۷۳). مترجم: مکارم شیرازی، ناصر. قم: دارالقرآن الکریم.
ابن ادریس حلی، محمد‌ (1387هـ.ق). موسوعة ابن إدریس الحلی. قم: دلیل ما.
ابن فارس، احمد‌ (1404هـ.ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
انصاری، مرتضى (1411هـ.ق). المکاسب (ط - القدیمة). قم:دار الذخائر.
ایروانی، باقر (1426هـ.ق). دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیة. قم: دار الفقه للطباعة والنشر.
بحرانی (آل‌عصفور)، یوسف‌ (1405هـ.ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ترحینی عاملی، محمدحسن 1385)). الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة. قم: دار الفقه للطباعة والنشر.
جهانگیر، منصور 1393)). قانون مدنی. بی‌جا: دیدآور.
جوادی، احمد صدر.، و فانی، کامران (1379). دائرةالمعارف تشیع. تهران: بنیاد خیریه و فرهنگی شط.
جوهری، اسماعیل‌ 1376)ه‍.ق). تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
حسینی طهرانی، هاشم 1364)). علوم العربیة. تهران: انتشارات مفید.
خراسانی (آخوند)، محمدکاظم (1409هـ.ق). کفایة الأصول. قم: آل‌البیت.
ذهنی تهرانی، محمدجواد 1366)). المباحث الفقهیة فی شرح الروضة البهیة. قم: وجدانی.
راغب اصفهانی، حسین‌ (1412هـ.ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
سبحانی تبریزی، جعفر (1414هـ.ق). نظام الطلاق فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سرور، ابراهیم حسین (1429هـ.ق). المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة والدینیة. بیروت: دار الهادی.
شبیری زنجانی، موسی (1419هـ.ق). کتاب النکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز.
طباطبایی حائرى، علی‌ (1418هـ.ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل‌البیت.
طباطبایی، محمدحسین (1390هـ.ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد‌بن حسن (1387هـ.ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد‌بن حسن (1407هـ.ق). الخلاف. قم: جامعه مدرسین.
طوسی، محمد‌بن حسن (1407هـ.ق). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
عاملی جبلی، شهید ثانی، زین‌الدین‌ (1413هـ.ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسه المعارف الإسلامیة.
عسکری، حسن‌بن عبدالله (1400هـ.ق). الفروق فی اللغة. بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
عمید زنجانی، عباسعلی (1382). آیات الأحکام. تهران: دفتر مطالعات و تحقیقات علوم اسلامی.
فاضل لنکرانی، محمد جواد (1384). دروس خارج فقه. http://fazellankarani. com/persian/lessons/438
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1425هـ.ق). ثلاث رسائل. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
فاضل هندی، محمد‌بن حسن (1416هـ.ق). کشف اللثام عن قواعد الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
فخرالمحققین، محمد (1387). إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد. قم: اسماعیلیان.
فراهیدی، خلیل‌بن احمد (1409هـ.ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
قرشی، علی‌اکبر 1371)). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
قمى، ابو القاسم (1413هـ.ق). جامع الشتات فی أجوبة السؤالات. تهران: مؤسسه کیهان، تهران.
قمی، ابوالقاسم‌ (1427هـ.ق). رسائل. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
کلینی، محمد‌بن یعقوب (1407هـ.ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر (1404هـ.ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
محقق حلی، جعفر‌ (1408هـ.ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. قم: اسماعیلیان.
محقق داماد، مصطفی (1406هـ.ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق سبزواری، محمدباقر‌ (1423هـ.ق). کفایة الأحکام. قم: انتشارات اسلامی.
مصطفوی، محمدکاظم (1411هـ.ق). القواعد مائة قاعدة فقهیة معنی ومدرکا وموردا. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
مغنیه، محمدجواد (1421هـ.ق). الفقه على المذاهب الخمسة. بیروت: دار التیار الجدید.
مکارم شیرازی، ناصر (1379). الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل‌. قم: مدرسه الامام على بن ابى طالب.
مکارم شیرازی، ناصر (1411هـ.ق). القواعد الفقهیة. قم: مدرسه امیرالمؤمنین (ع).
مکارم شیرازی، ناصر 1371)). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
 موسوى بجنوردى، حسن (1419). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
موسوی سبزواری، عبدالاعلی (1409هـ.ق). مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: دفتر سماحة آیت‌الله العظمی السبزواری.
موسوی عاملی، محمد‌بن علی (1411هـ.ق). نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
نجفی، محمدحسن (1404هـ.ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.