روش‌های شناختی خودتنظیمی هیجانی همسران در منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول‌‌، دانش‌پژوه دکتری قرآن و علوم با گرایش روان‌شناسی‌‌، گروه قرآن و حدیث‌‌، مجتمع آموزش عالی شهید ‏بنت الهدی‌‌، جامعه المصطفی(ص) العالمیه‌‌، قم‌‌، ایران.

2 استادیار روان‌شناسی، پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی‌‌، قم‌‌، ایران.

چکیده

هدف‌‌: پژوهش حاضر با هدف استخراج و ارائه روش‌های شناختی خودتنظیمی هیجانی همسران بر اساس آیات و روایات اسلامی انجام شده است. با توجه به نقش هیجان و تنظیم آن در کیفیت روابط زوجین و نبود پژوهشی که به‌طور خاص روش‌های خودتنظیمی هیجانی همسران را از منابع اسلامی استخراج کرده باشد، این پژوهش درصدد شناسایی و تبیین این روش‌هاست.
روش پژوهش‌‌: این پژوهش با رویکرد کیفی از نوع تحلیل محتوای کیفی متون دینی انجام شد. داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای از آیات قرآن و روایات مرتبط با تعامل همسران گردآوری و موارد مرتبط با خودتنظیمی هیجانی شناسایی و تحلیل شد. در مرحله اعتبارسنجی، روش‌های استخراج‌شده در اختیار ۱۴ نفر از کارشناسان دارای تحصیلات حوزوی و دانشگاهی در حوزه فقه و اصول و روان‌شناسی قرار گرفت و روایی محتوای آنها با استفاده از ضریب نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) بررسی شد.
یافته‌ها‌: تحلیل آیات و روایات به شناسایی پنج روش شناختی خودتنظیمی هیجانی همسران شامل «پیامدشناسی کنش‌های هیجانی»، «استعلام راهبردهای خودتنظیمی هیجانی»، «خودبهینه‌سازی هیجانی»، «هدف‌شناسی ازدواج» و «سبب‌شناسی برای خنثی‌سازی راه‌اندازهای هیجان‌های ناسازگار» انجامید. یافته‌ها نشان داد این روش‌ها به‌صورت به‌هم‌پیوسته و چرخه‌ای بر خودتنظیمی هیجانی همسران اثر می‌گذارند.
 نتیجه‌گیری‌‌: روش‌های شناختی استخراج‌شده می‌توانند با اصلاح شناخت‌ها و باورها، افزایش خودآگاهی و خودارزیابی، شناخت پیامدهای هیجان‌ها، جهت‌دهی اهداف زندگی مشترک و شناسایی و خنثی‌سازی عوامل برانگیزاننده هیجان‌های ناسازگار، به خودتنظیمی هیجانی همسران و کاهش تعارضات و بهبود روابط زوجی کمک کنند. بررسی روایی محتوای روش‌های استخراج‌شده نیز تأیید آنها را نشان داد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Couples' Cognitive Emotion Regulation Methods in Islamic Sources

نویسندگان [English]

  • Maryam Safari 1
  • Mohammad Sedegh Shojaei 2
1 Corresponding Author, Department of Quran and Hadith, Bent al-Hoda Higher Education Complex, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
2 Department of Psychology, Al-Mustafa International Research Institute, Qom, Iran.
چکیده [English]

Objective: The present study was conducted with the aim of extracting and presenting cognitive methods for emotional self-regulation among couples, based on Islamic verses and narrations. Given the role of emotion and its regulation in the quality of marital relationships and the absence of research specifically focused on deriving such self-regulation methods from Islamic sources, this study seeks to identify and explain these methods.
Method: This study employed a qualitative approach, specifically qualitative content analysis of religious texts. Data were gathered via a library-based method from Quranic verses and narrations concerning spousal interaction; instances related to emotional self-regulation were then identified and analyzed. During the validation phase, the extracted methods were presented to 14 experts, possessing both seminary and academic backgrounds in Fiqh and principles, as well as psychology, to assess their content validity using the Content Validity Ratio (CVR) and the Content Validity Index (CVI).
Results: The analysis of verses and narrations led to the identification of five cognitive methods of emotional self-regulation of couples, including "consequences of emotional actions," "inquiry about emotional self-regulation strategies," "emotional self-optimization," "marriage goals," and "causality to neutralize the triggers of incompatible emotions." The findings showed that these methods have a continuous and cyclic effect on the emotional self-regulation of couples.
Conclusions: The identified cognitive methods can facilitate emotional self-regulation among couples, thereby reducing conflict and improving their relationship, by modifying cognitions and beliefs, enhancing self-awareness and self-evaluation, fostering an understanding of the consequences of emotions, guiding the establishment of shared life goals, and identifying and neutralizing triggers for maladaptive emotions. An assessment of the content validity of these methods further confirmed their suitability.

کلیدواژه‌ها [English]

  • self-regulation methods
  • marriage goal-setting
  • couples' emotions
  • emotion consequences
  • self-regulation
  • emotion

مراجع

قرآن کریم (1388). مترجم: مکارم شیرازی، ناصر. سایت دانشنامه اسلامی
اخگر، مسعود.، و فاتحی‌زاده، مریم (1400). اثربخشی آموزش هوش هیجانی بر بهبود انتظارات از ازدواج و افزایش مهارت تنظیم هیجانی جوانان در آستانه ازدواج. دو فصلنامه روان‌شناسی خانواده، 8(1)، 65- 87.
استبرقی، محسن.، گلپرور، الهام.، و جوادیان، زهرا (1391). باور به جهان آخرت اسلامی تعدیل‌کننده رابطه باور به دنیای عادلانه و ناعادلانه با سلامت روان‌شناختی. دو فصلنامه مطالعات اسلام و روان‌شناسی، (11)، 75- 94.
آذربایجانی، مسعود.، پسندیده، عباس.، و جان‌بزرگی، مسعود (1396(. مدیریت داخلی سیستمی خانواده براساس گذشت در آیات و روایات و مداخله کوتاه‌مدت رها-آشکارسازی. اخلاق وحیانی، 6(1)، 33- 56.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1410هـ.ق). غررالحکم و دررالکلم. مصحح: سیدمهدی رجائی. قم: دارالکتاب الإسلامی.
جان‌بزرگی، مسعود (1400). مشاوره پیش از ازدواج (اصول، مبانی و راهبردهای عملی). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جعفری، فاطمه.، پورشهریاری، مه‌سیما.، فیاض، فاطمه.، و عبداللهی، عباس (1401). معناشناسی حسادت زوجین مبتنی بر قرآن. قرآن و روان‌شناسی، (1)، 95- 107.
خطیب، سیدمهدی.، شجاعی، محمدصادق.، آذربایجانی، مسعود.، و پسندیده، عباس (1399). الگوی زمانمند مقابله دینی در روابط بین‌فردی با تکیه بر مفاهیم بخشایش، سپاسگزاری و امید. دو فصلنامه علمی روان‌شناسی فرهنگی، 4(2)، 58- 73.
دین‌پرور، احسان.، بجانی، حسین.، کریمی‌فر، مسعود.، جواهری، مریم.، فریده، محمدی.، و ثابت، حسین (1395). اثربخشی آموزش مدیریت حافظه هیجانی بر راهبردهای تنظیم شناختی هیجان. فصلنامه تازه‌های علوم شناختی، 18(4)، 11- 23.
رفیعی هنر، حمید (1395). روان‌شناسی مهار خویشتن با نگرش اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
رفیعی هنر، حمید (در حال انتشار). خودنظم‌جویی اسلامی: مدلی برای مداخله در افسردگی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
ریو، جان مارشال (1397). انگیزش و هیجان. مترجم: یحیی سیدمحمدی. تهران: روان.
زارع، حمید (1384). الگویی از خودکنترلی در فرهنگ اسلامی. روش‌شناسی علوم انسانی، (45)، 44- 57.
زرگری، مرضیه.، و بهرامی‌احسان، هادی (1401). نقش قوامیت در کاهش تعارضات زناشویی براساس آیه 34 سوره مبارکه نساء. قرآن و روان‌شناسی، (1)، 81- 94.
سعیدفر، پروانه (1399). تنظیم هیجان و کاهش طلاق‌های عاطفی زوجین. تهران: راز نهان.
شجاعی، محمدصادق (1397). انگیزش و هیجان؛ نظریه‌های روان‌شناختی و دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
شجاعی، محمدصادق (1399). روش تحلیل کیفی متون دینی: مبانی نظری و مراحل اجرا. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 14(27)، 41- 73.
شجاعی، محمدصادق.، غروی، سیدمحمد.، و جان‌بزرگی، مسعود (1391). معنای زندگی در نهج‌البلاغه. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، (11)، 37- 58.
شهابی، مهرنسا.، امین‌یزدی، سیدامیر.، مشهدی، جعفر.، و حسنی، علی (1395). نگرش مذهبی و اضطراب: نقش میانجی دشواری در نظم‌جویی هیجانی. پژوهش‌نامه روان‌شناسی اسلامی، (4)، 70- 94.
صابری فرد، فرشته.، و حاجی اربابی، فاطمه (1398). رابطه جو عاطفی خانواده با خودتنظیمی هیجانی و تاب‌آوری در دانشجویان دانشگاه آزاد مشهد. مجله روان شناسی و روان پزشکی شناخت، 6(1)، 49-63.
طباطبایی، محمدحسین (1423هـ.ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
علم‌الهدی، جمیله.، هدایی، فاطمه.، و قاسم‌زاده، عاتکه (1400). پژوهشی بر مفهوم هیجان در آیات قرآن کریم و رابطه آن با رشد. آموزه‌های قرآنی، (33)، 3- 32.
علی‌دوستی، فاطمه.، شجاعی‌فر، شیرین.، و کاظمیان مروی، طناز (1400). مدل پیش‌بینی رضایت زناشویی زنان براساس نقش راهبردهای تنظیم شناختی هیجان با میانجیگری سازگاری زناشویی. فصلنامه خانواده و بهداشت، 11(2)، 63- 84.
فتحی‌آشتیانی، علی.، محمدی، بهاره.، و فتحی‌آشتیانی، مینا (1395). آزمون‌های روان‌شناختی. تهران: بعثت.
گرینبرگ، لزلی.، و گلدمن، روآندا (1397). زوج‌درمانی هیجان‌مدار. مترجم: آرش رمضانی، آفاق قائم‌مقامی، زهرا جان‌نثاری، نینا جمشیدنژاد، نرگس دیانی، صبا فقیه. تهران: ویرایش.
مجلسی، محمدباقر (1403هـ.ق). بحار الأنوار. قم: دارالإحیاء التراث.
مکارم شیرازی، ناصر (1383). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
منظری توکلی، وحید (1399). فراتحلیل رابطه راهبردهای یادگیری خودتنظیمی و راهبردهای انگیزشی با عملکرد تحصیلی. روان‌شناسی تربیتی، 16(58)، 1- 95.
موسوی‌خمینی، روح‌الله (1380). شرح چهل حدیث. قم: مؤسسه تنظیم و نشر امام خمینی (ره).
References
Cervone, D. (2004). The architecture of personality. Psychological Review, 111, 183- 20.
Dolan, R. I. (2002). Emotion, cognition and behavior. Science, 298, 1191- 1194.
Gross, J. J. (2001). Emotion regulation in adulthood: Timing is everything. Current Directions in Psychological Science, 10(6), 214- 219.
Gross, J. J., & Thompson, R. A. (2007). Emotion Regulation: Conceptual Foundations. In J. J. Gross (Ed.), Handbook of emotion regulation .The Guilford Press.
Hwang, J. (2006). A processing model of emotion regulation: Insight from the attachment system. Ph.D. thesis in Art and Science. United States: Georgia State University.
Kahneman, D. (2000). Experienced utility and objective happiness: A moment-based approach. Choices, values, and frames. UK: Cambridge University Press.
Koenig, H. G., King, D. E., & Carson, V. B. (2012). Handbook of Religion and Health. Oxford University Press.
Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28, 563- 575.
Lazarus, R. S. (1966). Psychological stress and the coping process. New York: McGraw-Hill.
Pargament, K. I. (1997). The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice. Guilford Press.
 Pargament, K. I. (2011). Spiritually Integrated Psychotherapy: Understanding and Addressing the Sacred. Guilford Press.
Parrott, W. G. (2001). Emotions in social psychology. PA: Psychology Press.
Waltz, C., & Bausell, R. B. (1983). Nursing Research: Design, Statistics and Computer Analysis. Philadelphia: F. A. Davis Co.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار