نقد و بررسی رویکردهای تحلیلی در مطالعات شرق‌شناسانه درباره نقش سیاسی – اجتماعی همسران پیامبر(ص)؛ چالش‌ها و فرصت‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه قرآن و مستشرقان، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعه المصطفی العالمیه(ص)، قم، ایران.

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با هدف نقد و بررسی رویکردهای تحلیلی شرق‌شناسان درباره نقش سیاسی و اجتماعی همسران پیامبر اکرم(ص)، برای شناسایی پیش‌فرض‌ها، محدودیت‌های داده‌ای و چارچوب‌های تفسیری حاکم بر این مطالعات انجام شد.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شد و با تکیه بر تحلیل انتقادی، دیدگاه‌های برجسته شرق‌شناسان گردآوری و سپس آن براساس منابع قرآنی، روایی و تاریخی معتبر ارزیابی شد. تمرکز اصلی بررسی‌های این پژوهش بر نحوه بازنمایی نقش همسران پیامبر(ص)، به‌ویژه عایشه و ام‌سلمه، در مطالعات شرق‌شناسانه بود.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که بسیاری از شرق‌شناسان با اتکا به روایات خاص اهل‌سنت و کم‌توجهی به میراث روایی شیعه، تصویری تقلیل‌گرایانه از همسران پیامبر(ص) ارائه کرده‌اند و نقش آنان را اغلب به حوزه خصوصی یا نفوذ غیررسمی محدود کرده‌اند. همچنین، بسیاری از این تحلیل‌ها تحت تأثیر مفاهیم مدرن جنسیت، قدرت و تفکیک حوزه عمومی و خصوصی شکل گرفته و از تبیین پیوند ابعاد معنوی، تشریعی و اجتماعی کنش‌های آنان بازمانده‌اند.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مطالعات شرق‌شناسانه درباره نقش سیاسی و اجتماعی همسران پیامبر اکرم(ص) با وجود برخی بازخوانی‌های جدید، همچنان با کاستی‌های روش‌شناختی مواجه است. ازاین‌رو، نقد روشمند این رویکردها و بازخوانی آنها بر پایه منابع اصیل اسلامی، شرط لازم برای فهم دقیق‌تر جایگاه همسران پیامبر(ص) در تحلیل‌های دانشگاهی معاصر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Critical Review of Analytical Approaches in Orientalist Studies Regarding the Socio-Political Role of the Prophet Mohammad's Wives: Challenges and Opportunities

نویسنده [English]

  • Bagher Riahi Mehr
Department of Quran and Orientalists, Higher Education Complex of Quran and Hadith, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
چکیده [English]

Objective: The present study was conducted to critically examine Orientalist analytical approaches regarding the political and social roles of the Prophet Mohammad's wives, with the aim of identifying the underlying presuppositions, data limitations, and interpretive frameworks governing these studies.
Method: This study employed a descriptive-analytical method; drawing upon critical analysis, it gathered the prominent views of Orientalists and subsequently evaluated them against authoritative Quranic, narrative, and historical sources. The research primarily focused on how the roles of the Prophet Mohammad's wives, particularly Aisha and Umm Salama, are portrayed in Orientalist studies.
Results: The findings indicate that many Orientalists, by relying on specific Sunni traditions while largely overlooking the Shia narrative heritage, have presented a reductionist portrayal of the Prophet Mohammad's wives, often limiting their roles to the private sphere or to informal influence. Furthermore, many of these analyses have been shaped by modern concepts of gender, power, and the public-private divide, failing to elucidate the interconnections between the spiritual, legislative, and social dimensions of their actions.
Conclusions: Research findings indicate that, despite some recent reinterpretations, Orientalist studies regarding the political and social roles of the Prophet Mohammad's wives continue to suffer from methodological shortcomings. Therefore, a methodical critique and re-examination of these approaches grounded in authentic Islamic sources are essential for a more accurate understanding of the status of the Prophet Mohammad's wives within contemporary academic analyses.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Orientalism
  • the Prophet Mohammad's wives
  • political role
  • social role
  • methodological critique
  • Islamic studies
ابن‌قتیبه، عبدالله‌بن مسلم (1380). امامت و سیاست (تاریخ خلفاء). مترجم: طباطبایی، سیدناصر. تهران: ققنوس.
ابن‌قتیبه، عبدالله‌بن مسلم (1380). امامت و سیاست (تاریخ خلفاء). مترجم: طباطبایی، سیدناصر. تهران: ققنوس.
ابن‌میثم، میثم‌بن علی (1379). شرح نهج البلاغه. تهران: نشرالکتاب.
احمد، لیلا (1392). زنان و جنسیت در اسلام؛ ریشه‌های تاریخی جدال امروزی. مترجم: صادقی، فاطمه. تهران: نگاه معاصر.
اسپلبرگ، دنیز (1393). عایشه. در: دایرة‌المعارف قرآن لایدن. مترجم: پات، فریبا. تهران: حکمت.
استواسر، باربارا فریر (1396). همسران پیامبر. در: دایرة‌المعارف قرآن لایدن. مترجم: پات، فریبا. تهران: حکمت.
اسدی، علی (1397). پیوند آسمانی؛ نقد افسانه دلباختگی پیامبر(ص) به زینب بنت جهش. پژوهش‌های قرآنی، -(3)، 45- 34.
آیینه‌وند، صادق (1384). زنان در نخستین سده‌های اسلامی. زن در توسعه و سیاست، (13)، 26- 5.
بابایی، زینب.، و مرادی، محمد (1404). بررسی و نقد آرای تفسیری مفسران اهل‌سنت از قرن دوم تا چهارم هجری درباره آیه ازدواج موقت. پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، 13(2)، 83- 90.
بستان، حسین.، و دهقان‌نژاد، رضا (1397). زن در قرآن. تهران: پژوهشکده حوزه و دانشگاه (سمت).
بهادری، آتنا.، و محصص، مرضیه (1397). نقد مبانی تاریخ‌مندی در تفاسیر زن‌محور از قرآن. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، (82)، 76- 57.
جلالی‌کندری، سهیلا (1382). حضور نظامی زنان در صدر اسلام. فصلنامه علوم انسانی دانشگاه الزهرا، -(47–46)، 45- 59.
حتی، فلیپ خلیل (1366). تاریخ عرب. مترجم: پاینده، ابوالقاسم. تهران: آگاه.
حسامی، فاضل (1381). تحریف حقایق در یک کتاب؛ بررسی انحرافات تاریخی و اعتقادی کتاب زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش. مطالعات راهبردی زنان، -(17)، 204- 231.
دیلمه، نیکو (1390هـ.ق). علت چندهمسری در حیات رسول خدا(ص). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، -(4)، 137- 162.
رحیمی، عماد.، فقیهی، علی‌نقی.، و انتصاری، احمد (1404هـ.ق). تدوین مدل مفهومی غنی‌سازی روابط همسران با تأکید بر تأمین نیازهای روان‌شناختی براساس منتخب احادیث کتاب بحارالانوار. پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، 13(1)، 9- 28.
رضایی هفتادر، حسن.، راجی، مرضیه.، و شهیدی، روح‌الله (1402). بررسی شخصیت حضرت خدیجه(س) از دیدگاه مستشرقان. دوفصلنامه علمی قرآن‌پژوهی خاورشناسان، 18(34)، 171- 198.
کریمی، محمود (1397). نقد و تحلیل مدخل «عایشه» در دایرة‌المعارف قرآن لیدن. دوفصلنامه علمی قرآن‌پژوهی خاورشناسان، 13(25)، 104- 125.
لیلا احمد (1392). زنان و جنسیت در اسلام؛ ریشه‌های تاریخی جدال امروزی. مترجم: صادقی، فاطمه. تهران: نگاه معاصر.
 مرنیسی، فاطمه (1380). زنان پرده نشین و نخبگان جوشن پوش.مترجم: مغاره‌ای، ملیحه. تهران، نشر نی.
ناصرحسین ال جهل (1402).  بررسی نقش سیاسی، اجتماعی و فرهنگی همسران پیامبر(ص) در دوران پیامبر و خلفاء (مطالعه تطبیقی). پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه ادیان و مذاهب. قم.
هاشمی‌نیا، محمدنور (1392). جایگاه و نقش همسران رسول‌خدا(ص) در تحولات سیاسی، فرهنگی صدر اسلام تا سال 40 هجری. دومین کنگره بین‌المللی علوم اسلامی، علوم انسانی. تهران.
Refrences
Abbott, N. (1942). Women and the state in early Islam. Journal of Near Eastern Studies, 1(1), 42- 55.
Gabbay, A. (2021). Heiress to the prophet: Fatima's Khuṭba as an early case of female religious authority in Islam. In Female religious authority in Shi'i Islam. Edinburgh University Press.
Hassan, R. (1999). Feminism in Islam. In A. Sharma (Ed.), Feminism and world religions. State University of New York Press.
Stowasser, B. F. (1994). Women in the Qur'an, traditions, and interpretation. Oxford University Press.