بازخوانی تطبیقی ساختارهای اسلامی و اگزیستانسیالیستی در تعریف نقش زنانه با تأکید بر مفهوم مادری (مورد مطالعه‌:حاجیه خانم امین و سیمون دوبووار)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

1. گروه معارف اهل‌بیت (ع)، دانشکده الهیات و معارف اهل‌بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

هدف: مادری از مفاهیم بنیادین در منظومه معرفت دینی و مطالعات اسلامی زن است که تفسیر آن در ساختارهای فکری مختلف، پیامدهای معرفتی و اجتماعی متفاوتی به همراه دارد. در پژوهش حاضر با هدف بازخوانی تطبیقی مفهوم مادری در ساختار دینی- اخلاقی و اگزیستانسیالیستی، دیدگاه‌های حاجیه خانم امین به‌مثابه متفکر برجسته اسلامی و سیمون دوبووار به‌عنوان نماینده فمینیسم اگزیستانسیالیستی بررسی شد.
روش پژوهش: این پژوهش به‌روش کیفی از نوع تحلیل مضمون انجام شد که براساس مطالعه و کدگذاری متون اصلی دو متفکر، شامل آثار تفسیری و اخلاقی حاجیه خانم امین و کتاب جنس دوم اثر سیمون دوبووار، انجام شد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که تحلیل سیمون دوبوار از مفهوم مادری، از واکاوی برساخت‌های اجتماعی و تاریخی در بستر جوامع مدرن غربی آغاز شده و در مسیر تکامل فکری وی، از رویکرد هستی‌شناختی «دیگری بودن» در کتاب جنس دوم، به سوی نقد ساختارهای سیاسی و اجتماعی متأخر گذار کرده است. براین‌اساس، مادری در اندیشه‌ او نه یک امر زیستی، بلکه ابزاری ساختاری برای تثبیت موقعیت حاشیه‌ای زن و محدودسازی سوژه‌گی او در بافت تاریخی و سیاسی قلمداد می‌شود. در مقابل، حاجیه خانم امین با اتکا به انسان‌شناسی دینی، مادری را مسئولیتی آگاهانه، اخلاقی و معنوی تلقی می‌کند که زمینه‌ساز رشد روحی زن، تربیت نسل و ارتقای نظم اخلاقی جامعه است.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش حاکی از آن است که تفاوت این دو دیدگاه، ریشه در مبانی انسان‌شناختی و معنای متفاوت آزادی و مسئولیت دارد و پارادایم دینی- اخلاقی می‌تواند قرائتی معنادار و تمدن‌ساز از مادری ارائه دهد که با کنش‌گری اجتماعی زن در تعارض نیست. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Comparative Re-Examination of Islamic and Existentialist Structures in Defining the Feminine Role, with an Emphasis on the Concept of Motherhood (Case Study: Hajieh Khanom Amin and Simone de Beauvoir)

نویسنده [English]

  • Hourieh Rabbani Isfahani
Department of Ahl al-Bayt Knowledge, Faculty of Theology and Ahl al-Bayt Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

Objective: Motherhood is a fundamental concept within the framework of religious knowledge and Islamic studies regarding women; its interpretation across different intellectual paradigms entails distinct epistemological and social implications. This study aims to conduct a comparative re-examination of the concept of motherhood within religious-ethical and existentialist frameworks by analyzing the perspectives of Hajieh Khanom Amin, a prominent Islamic thinker, and Simone de Beauvoir, a representative of existentialist feminism.
Method: This study employed a qualitative approach, specifically thematic analysis, based on the study and coding of key texts by two thinkers: the exegetical and ethical works of Hajieh Khanom Amin and The Second Sex by Simone de Beauvoir.
Results: The findings indicate that Simone de Beauvoir's analysis of motherhood begins with an examination of social and historical constructs within modern Western societies; over the course of her intellectual evolution, this analysis shifts from the ontological perspective of "Otherness," as articulated in The Second Sex, toward a critique of contemporary political and social structures. Consequently, in her thought, motherhood is viewed not as a biological phenomenon, but as a structural instrument that reinforces women's marginal status and constrains their agency within historical and political contexts. In contrast, Hajieh Khanom Amin, drawing upon a religious anthropology, regards motherhood as a conscious, ethical, and spiritual responsibility that fosters a woman's spiritual growth, facilitates the upbringing of the next generation, and elevates the moral order of society.
Conclusions: Research findings indicate that the difference between these two perspectives is rooted in anthropological foundations and differing conceptions of freedom and responsibility; furthermore, the religious-ethical paradigm offers a meaningful, civilization-building interpretation of motherhood that does not conflict with women's social activism.

کلیدواژه‌ها [English]

  • concept of motherhood
  • existentialist motherhood
  • Islamic motherhood
  • Simone de Beauvoir
  • Hajieh Khanom Amin

مراجع

امین، بانو حاجیه خانم (۱۳۶۹). روش خوشبختی. اصفهان: نشاط.
امین، بانو حاجیه خانم (بی‌تا). مخزن العرفان در تفسیر قرآن (جلدهای مختلف). اصفهان: نشاط.
باقریان، زهره (۱۴۰۲). فمینیسم و نظریه تحلیل جنسیت در تاریخ‌نگاری. مجله تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، ۳۳(۳۱)، ۳۵- ۵۵.
چاوشی، سیده سارا.، و بستان، حسین (۱۳۹۸). نقد و بررسی ماهیت و چیستی زن در فمینیسم اگزیستانسیالیستی سیمون دوبووار. فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، -(۴۰)، ۱۲۲–۱۳۸.
حسینی، محمد (۱۳۹۴). جایگاه زن در خانواده و تربیت فرزند. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
حسینی، محمد (۱۴۰۲). تحلیل نقش‌های جنسیتی در رویکردهای فمینیستی. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
ربانی اصفهانی، حوریه.، و منتظرالقائم، اصغر (۱۴۰۴). مدل مفهومی کنشگری اجتماعی زنان بر اساس سیره امامان معصوم (ع) در قیاس با جریان‌های فکری معاصر. پژوهشنامه تاریخ تشیع، 5(1)، ۲۵- ۵۴.
 رسولی‌پور، رسول.، و مهدوی، ناهید (۱۳۹۲). نقد دیدگاه فمینیستی سیمون دوبووار درباره ازدواج و مادری با رویکرد به اندیشه‌های امام خمینی (س). پژوهشنامه متین، -(۵۹)، ۴۵–۶۰.
روحانی مشهدی، فاطمه (۱۳۹۳). نقش اجتماعی زنان در قرآن و حدیث. مشهد: دانشگاه فردوسی.
رودگر، نرگس (۱۳۸۸). تاریخچه نظریات، گرایش‌ها، نقد فمینیسم. تهران: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
رودگر، نرگس (۱۳۹۴) جامعه‌شناسی جنسیت: تحلیل مناسبات قدرت در خانواده. تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.
صفوت صفایی، شیدا.، و قدسی، سید فضل‌الله (۱۳۹۶). بررسی غریزه مادری بر پایه نظریه‌های سیمون دو بوار. فصلنامه علمی‑پژوهشی زن و فرهنگ، ۹(۳۴)، ۹۵–۱۱۰.
صفوت صفایی، شیدا.، و قدسی، فضل‌الله (1398). بررسی تطبیقی مادر و مادری در اندیشه‌های سیمون دوبووار و عرفان اسلامی. نشریه عرفان اسلامی، 16(62)، 240- 263.
طیبی، ناهید.، علیپور، فاطمه (۱۴۰۲). بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی. نشریه مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ۱۰(۲)، ۱۷۱–۱۹۰.
محمدی‌اصل، عباس (۱۳۸۴). برساخت اجتماعی جنسیت. تهران: گل‌آذین.
 
References
Amin, B. H. K. (1990). The method of happiness. Isfahan: Neshat.
Amin, B. H. K. (n.d.). Makhzan al-‘Irfan: An exegesis of the Quran (Multiple Volumes). Isfahan: Neshat.
Bagherian, Z. (2023). Feminism and gender analysis theory in historiography. Journal of History-Thinking and Historiography, 33(31), 35–55.
Chavoshi, S. S., & Bostan, H. (2019). A critique of the nature and essence of woman in the existentialist feminism of Simone de Beauvoir. Quarterly Journal of Cultural and Social Knowledge, 40, 122–138.
De Beauvoir, S. (1975). The second sex.Trans: H. M. Parshley. New York: Alfred A. Knopf.
De Beauvoir, S. (2009). Second sex. Tehran: Tous Publication.
Descartes, R. (1984). The philosophical writings of Descartes (Vol. 2). Trans: J. Cottingham, R. Stoothoff, & D. Murdoch). Cambridge: Cambridge University Press.
Hosseini, M. (2015). The status of women in the family and child rearing. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.
Hosseini, M. (2023). Analysis of gender roles in feminist approaches. Tehran: Allameh Tabataba’i University Press.
Mohammadiasl, A. (2005). Social construction of gender. Tehran: Gol-Azin.
Moi, T. (1994). Simone de Beauvoir: The making of an intellectual woman. Oxford: Oxford University Press.
Rabbani Isfahani, H., & Montazeralqaem, A. (2025). A conceptual model of women’s social activism based on the conduct of the infallible Imams (PBUH) in comparison with contemporary intellectual movements. Journal of Shiite History, 5(1), 25–54.
Rasoulipour, R., & Mahdavi, N. (2013). Criticism of Simone de Beauvoir's feminist perspective on marriage and motherhood with an approach to the thoughts of Imam Khomeini (PBUH). Matin Research Journal, 59, 45–60.
Rodgar, N. (2009). History of theories, trends, and critique of feminism. Tehran: Office of Women’s Studies and Research.
Rouhani Mashhadi, F. (2014). The social role of women in the Quran and Hadith. Mashhad: Ferdowsi University of Mashhad.
Sadeghi Fasaei, S. (2005). A comparative study of mother and motherhood in the thoughts of Simone de Beauvoir and Islamic mysticism. Hawza Seminary Website.
Safaei, S., & Ghodsi, S. F. (2017). An investigation into the maternal instinct based on the theories of Simone de Beauvoir. Scientific-Research Quarterly of Women and Culture, 9(34), 95–110.
Sartre, J. P. (2007). Existentialism is a humanism .Trans: C. Macomber. New Haven: Yale University Press.
Tayyebi, N., & Alipour, F. (2023). Rereading the status and role of the mother and the culture of motherhood in the new Islamic civilization. Journal of Islamic Studies on Women and Family, 10(2), 171-190.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار